Archive for Wrzesień, 2017

Żyro

Żyro (indos), podpis na odwrocie weksla, za pomocą którego żyrant (indogant) przelewa swoje prawa wekslowa na inną osobę (żyranta, indosanta), a równocześnie przyjmuje na siebie solidarną odpowiedzialność za weksel. Nazwy obrotu żyrowego używa się na oznaczenie obrotu bezgotówkowego, który polega na regulowaniu należności za pomocą przelewów z konta dłużnika na konto wierzyciela w banku (banki żyrowe).

Zysk

Zysk: 1. w gospodarce kapitalistycznej — przekształcona forma i wartości dodatkowej, występująca na zewnątrz Jako różnica między utargiem przedsiębiorstwa a kosztami produkcji; 2. w gospodarce socjalistycznej — część czystego dochodu przedsiębiorstw, która pozostaje po opłaceniu podatku obrotowego. Podstawą produkcji kapitalistycznej jest przywłaszczanie przez kapitalistów wytworzonej przez robotników wartości dodatkowej. Wartość ta stanowi źródło wszystkich dochodów warstw i klas posiadających. Podobnie jak wartość nie występuje bezpośrednio na zewnątrz, lecz przejawia się jedynie w formie wartości wymiennej lub ceny, również wartość dodatkowa w praktyce nie występuje bezpośrednio; jej zewnętrzną postacią jest z. oraz inne przekształcone jego formy; procent i renta gruntowa. Wobec tego, że z. przedsiębiorstwa zależy nie tylko od wielkości wytworzonej w procesie produkcji wartości dodatkowej, lecz również od warunków realizacji masy towarów, powstaje wrażenie, jakoby z. określany był nie tylko przez warunki produkcji, ale także przez warunki wymiany. Z uwagi na to, że z. występuje jako nadwyżka przychodów nad kosztami produkcji (a więc kosztami kapitału stałego i zmiennego) powstają sugestie jakoby z. był owocem całego kapitału, Jakoby kapitał stały (maszyny, surowce, urządzenia fabryczne itp.) miał zdolność przysparzania z. W ten sposób z. mistyfikuje kapitalistyczne stosunki produkcji 1 staje się czynnikiem fetyszyzacji kapitału. Burżuazyjna ekonomia polityczna, a wśród jej przedstawicieli również ekonomiści klasycznej szkoły nie umieli odróżnić form przejawiania się z. od jego istotnej treści — wartości dodatkowej. Dopiero odkrycie przez Marksa wartości dodatkowej stworzyło podstawę do naukowego wyjaśnienia istoty z. jako formy realizacji wyzysku kapitalistycznego. Z. odgrywa ogromną rolę w działalności przedsiębiorstw kapitalistycznych; jest on podstawowym i najbardziej syntetycznym wskaźnikiem tej działalności. Wysokość stopy zysku określa decyzje Inwestycyjne kapitalistów, przepływ kapitału z gałęzi do gałęzi i z kraju do kraju. Na skutek przepływu kapitału z gałęzi do gałęzi kształtuje się przeciętna stopa z., a wartość towarów przekształca się w cenę produkcji. W warunkach kapitalizmu monopolistycznego przepływ kapitału między gałęziami zostaje utrudniony, powstaje z. monopolowy, wyższy od przeciętnego i cena monopolowa wyższa od ceny produkcji. W ustroju socjalistycznym celem produkcji nie jest z., lecz maksymalne zaspokojenie potrzeb ludności. Sama istota z. ulega tu zasadniczym zmianom; z. nie jest już przeobrażoną postacią wartości dodatkowej, gdyż wraz z likwidacją prywatnokapitalistycznej własności środków produkcji zostaje również zlikwidowany wyzysk we wszelkiej postaci, a więc także w postaci wartości dodatkowej. Nie oznacza to, że w tych warunkach z. traci wszelkie znaczenie. Istnienie z. w gospodarce socjalistycznej wynika z towarowej formy produkcji, z rozrachunku gospodarczego przedsiębiorstw jako formy zarządzania przedsiębiorstwami państwowymi, z konieczności łączenia interesów pracowników przedsiębiorstw z interesami ogólnospołecznymi. Znaczna część z. przedsiębiorstw odprowadzana jest do skarbu państwa i jest poważnym źródłem dochodów budżetowych. Pewna część z. (zwłaszcza ponadplanowego) pozostaje wewnątrz przedsiębiorstwa i wykorzystywana jest na zaspokojenie jego potrzeb oraz potrzeb załogi. Z. przedsiębiorstw socjalistycznych jest narzędziem kontroli i jednym z syntetycznych wskaźników ich działalności gospodarczej.

Znak towarowy

Znak towarowy, nazwa, wyrazy, zespół liter, rysunek, cyfry itp. umieszczane przez producenta lub sprzedawcę bezpośrednio na towarze, na jego opakowaniu w celu stwierdzenia, że towar ten pochodzi od niego; stanowi jednocześnie rodzaj gwarancji jakości towaru; ma na celu: l. ułatwienie nabywcy dokonania wyboru towaru, który poznał i do którego używania przyzwyczaił się; 2. stworzenie warunków, w których producent lub sprzedawca mógłby, ponosić odpowiedzialność za sprzedany towar. Przedsiębiorstwo nabywa prawa wyłączności do używania z.t. z chwilą zarejestrowania go w odpowiednim urzędzie zgodnie z obowiązującymi w danym kraju przepisami. Używanie cudzych z.t. Jest zabronione pod groźbą odpowiedzialności cywilnej lub kornej. W stosunkach międzynarodowych z.t. stanowią przedmiot ochrony. W Polsce z.t. rejestruje Urząd Patentowy, który Jest członkiem międzynarodowej konwencji o ochronie własności przemysłowej i porozumienia dotyczącego zwalczania fałszywych oznaczeń pochodzenia towarów. Od z.t. należy odróżnić znakowanie towarów dokonywane przez takie instytucje, Jak urzędy probiercze (próby na wyrobach ze złota lub srebra), zakłady badania środków żywności i in. Celem tego znakowania Jest ochrona nabywców towarów przed nadużyciami ze strony wytwórców lub sprzedawców.

Zbyt

Zbyt: 1. pierwsza faza cyklu obrotu towarowego, w którym towar przechodzi ze sfery produkcji do sfery zużycia; 2. jednostki obrotu zajmujące się organizacją z. wyrobów określonej gałęzi przemysłu, zwłaszcza sprzedażą surowców i materiałów oraz maszyn i urządzeń przeznaczonych na cele zaopatrzenia materiałowo-technicznego i inwestycyjnego. Wyroby gotowe w pierwszej fazie cyklu obrotu towarowego realizowane są wg ceny z., odpowiadającej kosztom wytworzenia plus ustalony zysk fabryczny (ceny fabryczne). Jednostki z. realizujące produkcję zakładów wytwórczych otrzymują od nich ustaloną prowizję. Rozróżnia się następujące formy z.: Z. bezpośredni — towary dostarczane są przez zakład produkcyjny bezpośrednio użytkownikowi. Z. tranzytowy (organizowany, rozliczany) — dostawa towarów kierowana Jest bezpośrednio z zakładu produkcyjnego do użytkownika, z tym jednak, że sama transakcja jest organizowana przez Jednostki z. Z. składowy — zaopatrzenie odbiorców odbywa się ze składów jednostek z. Centrale z. dysponują własnymi branżowymi składnicami: centralnymi — obsługującymi odbiorców w całym kraju; terenowymi — obsługującymi określony rejon (województwo) kraju. Centralne składnice z. gromadzą (w ramach normatywów towarowych) planowo dostarczane ze sfery produkcji towary: sezonowe; wynikające z długich serii produkcyjnych, których podaż przekracza aktualny popyt; rezerwy towarowe. Centralne składnice z. dokonują zakupów i rozprowadzają towary określonej branży zarówno produkcji krajowej, jak i pochodzące od dostawców zagranicznych (import uzupełniający — komplementarny lub substytucyjny). Jednostki z. spełniają następujące funkcje: dokonują analizy rynku z., ustalają asortyment wyrobów i ilości produkcji, sporządzają bilanse materiałowo-techniczne, sporządzają prognozy z. W socjalistycznej gospodarce planowej aparat z. obsługuje ekonomiczny podział produktu społecznego (na cele zaopatrzenia produkcyjnego, inwestycji, zużycia zbiorowego, rynku konsumpcyjnego, eksportu) oraz podział towarów między poszczególne jednostki gospodarcze (przedsiębiorstwa produkcyjne, centrale handlu wewnętrznego hurtowe i detaliczne, centrale handlu zagranicznego, instytucje społeczne itp.). Jednostki z. (biura z. oraz centrale z.) w PRL wchodzą w skład właściwych zjednoczeń przemysłu.

Zawód

Zawód: 1. charakterystyka pełnionych trwale przez daną osobę czynności, których wykonywanie stanowi główne lub uboczne źródło utrzymania; 2. charakterystyka czynności, których wyuczyła się dana osoba. Szczegółowe informacje o strukturze zawodowej całej ludności otrzymuje się przez imienne, powszechne spisy ludności; informacji bieżących o zatrudnionych dostarcza sprawozdawczość. Strukturę zawodową ludności bada się ustalając przede wszystkim: stosunek do pracy, stanowisko społeczne (w zawodzie), z. wykonywany (indywidualny lub subiektywny), miejsce pracy (z. obiektywny), z. główny i uboczny, z. wyuczony. Z punktu widzenia stosunku do pracy ludność dzieli się na czynną o bierną zawodowo. Do ludności zawodowo czynnej zalicza się zatrudnionych i bezrobotnych, przy czym za bezrobotnych uważa się zarówno poszukujących- pracy, którzy byli uprzednio zatrudnieni, jak i tych, którzy poszukują pracy po raz pierwszy. Do ludności zawodowo biernej należą osoby pozostające na utrzymaniu zatrudnionego, osoby mające niezarobkowe źródło utrzymania lub utrzymywane przez te osoby. Do pozostających na utrzymaniu należą: dzieci będące na utrzymaniu rodziców, żona prowadząca gospodarstwo domowe i pozostająca na utrzymaniu męża, rodzice utrzymywani przez dzieci i in. Do posiadających nie- zarobkowe źródło utrzymania zalicza się osoby, które nie pracują, nie pozostają na utrzymaniu rodziny, a mają źródło utrzymania. Należą do nich emeryci, renciści, osoby otrzymujące stałe zasiłki z opieki społecznej, osoby przebywające stale w zamkniętych zakładach opieki społecznej (np. domy starców, zakłady dla nieuleczalnie chorych), osoby przebywające w zakładach karnych itp. Klasyfikacja ludności wg stanowiska społecznego dzieli ludność na następujące grupy społeczno-zawodowe: pracownicy zatrudnieni w gospodarce uspołecznionej, pracownicy najemni w gospodarce nieuspołecznionej, pracujący na rachunek własny zatrudniający siłę najemną (pracodawcy), pracujący na rachunek własny nie zatrudniający siły najemnej (samodzielni), członkowie spółdzielni produkcyjnych, członkowie spółdzielni pracy, nie wynagradzani pomagający w pracy zawodowej członkowie rodziny, pozostali. Pracownikami są osoby, które z tytułu wykonywanej pracy otrzymują określone wynagrodzenie. Pracowników dzieli się na fizycznych i umysłowych. Grupa pracujących na rachunek własny obejmuje rolników indywidualnych oraz pracujących poza rolnictwem, jak rzemieślnicy, wolne zawody itp. Kryterium podziału na pracodawców i samodzielnych stanowi fakt zatrudniania lub nie- zatrudniania siły najemnej. Do pomagających członków rodzin zaliczane są osoby, które stale pomagają w pracy zawodowej członkowi rodziny i nie otrzymują za to wynagrodzenia. Zjawisko takie występuje głównie w gospodarstwach rolnych, a ponadto w prywatnych warsztatach rzemieślniczych. Pomagających w pracy członków rodziny zalicza się do zawodowo czynnych. Z. wykonywany określa czynności zawodowe wykonywane przez daną osobę (np. ślusarz, monter, tapicer). Badanie z. wykonywanego wymaga przygotowania szczegółowych wykazów nazw-zawodów. Badanie z. ze względu na miejsce pracy, w którym dana osoba wykonuje czynność zawodową, oparte jest na klasyfikacji zakładu pracy lub wyodrębnionej organizacyjnie części zakładu czy instytucji. Klasyfikacja uwzględnia podział na działy gospodarki narodowej, gałęzie, grupy oraz rodzaje. W celu właściwego ustalenia miejsca pracy zbiera się m. in. informacje dotyczące adresu i nazwy zakładu pracy, rodzaju czynności w nim wykonywanych oraz w czyim zarządzie (użytkowaniu) pozostaje zakład (państwowym, spółdzielczym, prywatnym). Pracą główną (z. głównym) nazywa się zajęcie zarobkowe, które stanowi główne źródło utrzymania, pracą uboczną zaś — zajęcie stanowiące dodatkowe źródło utrzymania. Za kryterium pozwalające rozróżnić główne i uboczne źródło utrzymania może być przyjęty czas pracy (praca główna, która zajmuje więcej czasu) lub wysokość dochodu (praca główna, która daje większy dochód). Z. wyuczonym nazywa się z., do którego wykonania dana osoba otrzymała przygotowanie teoretyczne i praktyczne.

Zatrudnienie

Zatrudnienie, aktywność zawodowa wyrażająca się w ekwiwalentnym zaangażowaniu sił i umiejętności ludzkich w procesie pracy, w wyniku której powstają dobra 1 usługi. Ekwiwalent występuje w postaci płacy lub dochodu z tytułu sprzedaży wyprodukowanego dobra lub świadczonej usługi. Rozróżnia się dwa znaczenia pojęcia z.: 1. sensu largo — obejmujące wszystkich czynnych zawodowo i 2. sensu stricto wykonujących pracę podporządkowaną (pozostających w stosunku pracy). Obecnie udział wykonujących pracę podporządkowaną w ogólnym stanie czynnych zawodowo stale wzrasta, co świadczy o pogłębieniu się społecznego podziału pracy. W ustroju socjalistycznym obowiązuje zasada pełnego z., która polega na stwarzaniu liczby miejsc pracy odpowiadającej przyrostowi ludności zdolnej do pracy, mającej warunki i wyrażającej chęć jej podjęcia. Planowanie z. jest więc związane z realizacją zagwarantowanego przez Konstytucję prawa do pracy. Gospodarka socjalistyczna dąży do racjonalnego z. Chodzi tutaj o taką strukturę aktywności zawodowej i wykorzystanie czynnika ludzkiego w procesie pracy, które przynosi w efekcie najwyższy przyrost dochodu narodowego na jednego zatrudnionego w określonym czasie. We współczesnych teoriach ekonomicznych w coraz szerszym zakresie prowadzi się rachunek efektywności z., uwzględniający strukturę przyrostu z., organizację i proporcje społecznego podziału pracy, techniczne wyposażenie stanowiska pracy oraz kwalifikacje zatrudnionych. Kładzie się przy tym nacisk na stronę jakościową czynnika ludzkiego, zarówno z punktu widzenia nakładów na kształcenie, jak i wpływu kwalifikacji na wzrost gospodarczy, postęp techniczny i społeczny. Poszukiwanie metod i środków umożliwiających optymalne w danych warunkach gospodarowanie czynnikiem ludzkim określa się jako politykę z. Prowadzi ją państwo za pomocą wyspecjalizowanych organów centralnych i terenowych. Dobór właściwych ludzi na odpowiednie stanowiska pracy w zakładzie pracy zwie się polityką personalną lub kadrową. Z uwagi na stale zwiększającą się liczbę zatrudnionych absolwentów szkół zawodowych i wyższych coraz mocniej wiąże się polityka z. z polityką kształcenia. Jednym z istotnych instrumentów umożliwiających koordynację obu tych dziedzin są bilanse kadr kwalifikowanych.

Zakładu pracy załoga

Zakładu pracy załoga; 1. W szerszym ujęciu — ogół zatrudnionych W danym zakładzie bez względu na pozycję zajmowaną w organizacyjnej strukturze zakładu i posiadane indywidualne bądź społeczne cechy; 2. w węższym znaczeniu — ta część zatrudnionych pracowników, która w obrębie funkcjonalnego podziału pracy stanowi wykonawczy personel zakładu, a więc ci spośród zatrudnionych, którzy nie wchodzą w skład zarządu zakładu lub przedsiębiorstwa; oznacza to niesłuszny z socjologicznego punktu widzenia podział pracowników zakładu na dwie zasadnicze zbiorowości: załogę i kierownictwo. W socjalistycznej gospodarce, w której istnieją różne formy własności środków produkcji, wyróżnić można w zależności do sektora, w jakim występują (państwowy, spółdzielczy, prywatny) trzy podstawowe rodzaje załóg: 1. Załoga państwowego zakładu pracy jest współwłaścicielem środków produkcji i podmiotem uczestniczącym w zarządzaniu zakładem; w stosunku do socjalistycznego państwa jako pracodawcy, reprezentowanego przez dyrektora (kierownika) zakładu, występuje w charakterze pracobiorcy; załoga państwowego zakładu pracy jest na ogół liczniejsza od załóg zakładów spółdzielczych i prywatnych. 2. Załoga zakładu spółdzielczego jest właścicielem spółdzielni pracy, a funkcje nadzorcze i wykonawcze sprawuje przez udział w spółdzielczych organach; radzie spółdzielni i zarządzie spółdzielni. Członkowie spółdzielni występować mogą w podwójnej roli: właścicieli oraz pracobiorców, co stanowi prawną komplikację stosunków własności i stosunków pracy. Konsekwencją tego dualizmu ról było powołanie związku zawodowego pracowników spółdzielczości. 3. Załoga prywatnego zakładu pracy, nieliczna ze względów formalnoprawnych, jest pozbawiona praw własności i występuje tylko w roli pracobiorcy. W psychologicznym sensie z.z.p. stanowi zbiór indywidualnych pracowników, którzy mogą wykazywać się z jednej strony zróżnicowaniem osobowości, a z drugiej — pewną wspólną identyfikacją i integracją z zatrudniającym ich zakładem. Identyfikacja załogi z zakładem polega na psychicznym poczuciu zbieżności celów, podporządkowaniu indywidualnego zachowania pracowniczego zakładowym zadaniom, poczuciu dumy z przynależności do załogi. Integracja załogi oznacza proces tworzenia z załogi społecznej wspólnoty (przechodzenia od dobrowolnego, celowego zrzeszenia do wspólnoty, kolektywu) oraz stan skupienia załogi, który charakteryzuje się zwartą społeczną strukturą grup pierwotnych i wtórnych tworzących społeczność zakładową. Wyróżnia się integrację poziomą i pionową. Integracja pozioma oznacza zespolenie pracowników-człon- ków załogi na tym samym szczeblu struktury organizacyjnej zakładu, integracja pionowa natomiast polega na zespoleniu pracowników różnych szczebli organizacyjnej struktury, np. w zakładzie produkcyjnym — robotników, majstrów, kierowników.

Zabezpieczenie kredytów

Zabezpieczenie kredytów, zagadnienie z.k. bankowych wynika z założenia zwrotności tych kredytów; banki udzielające kredytów chcą mleć pewność, iż zostaną spłacone w ustalonych terminach i w tym celu szukają w różnych formach zabezpieczenia swoich należności. Rozróżnia się: 1. materialne zabezpieczenie zwrotności kredytu, wynikające z charakteru operacji gospodarczej, na finansowanie której został udzielony; 2. formalne gwarancje dla banku ułatwiające uzyskanie spłaty kredytu w przypadku niewypłacalności lub niesumienności kredytobiorcy. W bankowości kapitalistycznej z.k. odgrywa stosunkowo dużą rolę ze względu na znaczny stopień niepewności w gospodarowaniu (niebezpieczeństwo bankructwa, zwłaszcza w mniejszych przedsiębiorstwach) oraz nasilenie operacji o charakterze spekulacyjnym (tzn. nie związanych z realnymi procesami gospodarczymi i podejmowanych na podstawie przewidywań zmian cen w przyszłości). Banki dążą do z.k. przez możliwie wnikliwą ocenę odpowiedzialności majątkowej potencjalnych kredytobiorców oraz charakteru kredytowanych operacji i domagania się w przypadkach wątpliwych gwarancji (np. zastawu, zabezpieczenia hipotecznego lub poręczenia ze strony osób budzących zaufanie banku). W przypadkach dyskonta weksli zabezpieczenie stwarza charakter weksla i uproszczone postępowanie windykacyjne. Szczególną formą z.k. jest ubezpieczenie ich w zakładach ubezpieczeniowych. W gospodarce socjalistycznej w związku ze ścisłym powiązaniem kredytowania z realnym procesem gospodarczym, wyeliminowaniem operacji spekulacyjnych i strukturą własnościową problem formalnego z.k. nie występuje z taką ostrością. W olbrzymiej większości przypadków z.k. zapewnia automatycznie charakter kredytowanych operacji. W sferze własności państwowej ogólnonarodowy charakter tej własności stwarza istotne gwarancje z.k., istnieje wprawdzie instytucja poręczenia kredytów przez jednostkę nadrzędną, którego bank może się domagać, gdy kredytowane przedsiębiorstwo nieprawidłowo gospodaruje, ale ma to charakter bardziej środka oddziaływania na gospodarkę przedsiębiorstwa niż z.k. przed niewypłacalnością przedsiębiorstwa. Potrzeba formalnego z.k. występuje natomiast przy kredytowaniu spółdzielczości i jednostek gospodarki nieuspołecznionej. W stosunkach kredytowych ze spółdzielczością i gospodarką nieuspołecznioną stosowane są następujące formy zabezpieczenia: 1. poręczenie wekslowe członków spółdzielni, zwłaszcza członków organów spółdzielni, lub osób majątkowo odpowiedzialnych w gospodarce nieuspołecznionej; 2. poręczenie wg prawa cywilnego lub poręczenie wekslowe związku spółdzielni; 3. przelew (cesja) należności od odbiorców; 4. zastaw na normowanych środkach obrotowych na zasadach ogólnych; 5. hipoteka kaucyjna i hipoteka zwykła. Zasady stosowania poszczególnych rodzajów zabezpieczenia określają przepisy bankowe.

Wyzysk

Wyzysk, przywłaszczenie sobie bez żadnego ekwiwalentu części cudzej pracy; jego podstawową, przesłanką jest taki poziom wydajności pracy, który umożliwia bezpośredniemu producentowi wytworzenie wartości większej niż wartość niezbędna, konieczna na własne utrzymanie oraz na utrzymanie najbliższej rodziny; pozwala to wówczas na zmuszenie go (ekonomicznie lub fizycznie) do pracy przez część dnia roboczego za darmo na wyzyskiwacza. Przesłanką w. jest więc podział dnia roboczego na czas niezbędny, w którym wyzyskiwany pracuje na siebie, i na czas dodatkowy, w którym pracuje na osobę wyzyskującą go. Stosunek tych dwu części dnia roboczego nosi nazwę stopy lub stopnia w. Oprócz odpowiedniego poziomu wydajności pracy, do pojawienia się w. konieczne jest istnienie prywatnej własności środków produkcji, a następnie podziału społeczeństwa na klasy. Klasa właścicieli środków produkcji jest klasą wyzyskującą, klasa pozbawiona środków produkcji — wyzyskiwaną. Zob. też: czas pracy, wartość dodatkowa, stopa wartości dodatkowej.

Wydajność pracy

Wydajność pracy, suma produktów lub usług materialnych (wartości użytkowych), wytworzonych w określonej jednostce czasu (godzina, dzień, miesiąc, rok), przypadająca na jednego pracownika zatrudnionego w sferze produkcji materialnej. W.p. należy odróżnić od efektywności produkcji (produkcyjności ogólnej). Podczas gdy w.p. dotyczy tylko -+ pracy żywej, efektywność produkcji dotyczy całości nakładów pracy — zarówno pracy żywej,jak i pracy uprzedmiotowionej. Przy mierzeniu zarówno w.p., jak i efektywności produkcji uwzględnia się także jakość wytworzonych produktów, która decyduje o ich wartości użytkowej. Twórcą wartości użytkowych jest cały zespół produkcyjny, a więc nie tylko robotnicy, ale również pracownicy inżynieryjno-techniczni oraz administracyjno-biurowi. Dlatego w.p. należy ujmować jako sumę wartości użytkowych, przypadającą na członka zespołu produkcyjnego. Z punktu widzenia całej gospodarki narodowej w.p. jest stosunkiem między wielkością dochodu narodowego jako sumą wartości użytkowych a nakładami pracy żywej; efektywność produkcji zaś stosunkiem między wielkością tego dochodu a nakładami pracy żywej i uprzedmiotowionej. W.p. zależy przede wszystkim od siły produkcyjnej pracy, tj. od zdolności wytwarzania wartości użytkowych przez pracę, która przy danej technice i organizacji może być uważana za normalną. Wielkość siły produkcyjnej pracy określa się na podstawie pracy ludzi o średnich uzdolnieniach i kwalifikacjach. Na wielkość tę oddziałują czynniki obiektywne, tj. niezależne-od poszczególnych pracowników, a zwłaszcza: 1. rozwój narzędzi pracy; 2. poziom organizacji pracy — kooperacji i specjalizacji; 3. zasoby naturalne wykorzystywane w produkcji – urodzajność gleb, bogactwo złóż itp. W.p. zależy nie tylko od siły produkcyjnej pracy wynikającej z czynników obiektywnych, ale również od tego, jak czynniki te kształtują się faktycznie lub jak faktycznie są wykorzystywane, a więc od czynników subiektywnych, tj. zależnych od samego pracownika. Do czynników tych należą: 1. umiejętność pracy, czyli kwalifikacje pracownika; 2. intensywność pracy; 3. naturalne uzdolnienia pracownika oraz jego energia fizyczna i umysłowa. W.p. obejmuje zatem cały faktyczny rezultat pracy w jednostce czasu określony łącznie przez czynniki obiektywne i subiektywne, a więc zależy również od stopnia intensywności pracy. Głównym problemem przy mierzeniu w.p. jest wybór miernika wyników ilościowych produkcji, tj. miernika wartości użytkowych, przypadających na jednego robotnika czy pracownica w jednostce czasu. Miernikami takimi mogą być: 1. wyniki wyrażone w jednostkach naturalnych; 2. wyniki wyrażone w jednostkach naturalnych umownych; 3. produkcja globalna wyrażona w cenach porównywalnych; 4. produkcja czysta wyrażona w cenach porównywalnych; 5. wyniki wyrażone w czasie pracy normowanej. Podstawowym czynnikiem wzrostu w.p. jest zwiększenie efektywności narzędzi pracy oddanych do dyspozycji robotnika. Dlatego wzrost w.p. jest nieodłącznie związany z rozszerzeniem zastosowania maszyn i rozwojem techniki, prowadzącym do zwiększenia wyposażenia technicznego pracy. Obecnie najbardziej syntetycznym wskaźnikiem uzbrojenia pracy jest przypadająca na jednego robotnika ilość energii elektrycznej, zużywanej w procesie produkcji. Zwiększenie stopnia technicznego wyposażenia robotnika następuje przez budowę nowych zakładów pracy, opartych na nowoczesnej technice, modernizację lub zastępowanie starych maszyn i urządzeń nowymi oraz rekonstrukcję techniczną starych zakładów. Z praktyki wynika, że stosunkowo drobne udoskonalenia techniczne mogą w wielu przypadkach przyczynić się do znacznego wzrostu w.p. Wzrost w.p. wymaga racjonalnej organizacji pracy i ciągłego jej usprawniania. W tym celu konieczne jest zastępowanie starych, tradycyjnych, niewydajnych metod pracy — nowymi, racjonalnymi; zwłaszcza niezbędne jest: 1. zapewnienie wzajemnego powiązania wszystkich procesów produkcyjnych w zakładzie (dotyczy to również dwóch lub więcej zakładów pracy w przypadku kooperacji między nimi); 2. terminowe zaopatrywanie stanowisk roboczych w dostateczną ilość materiałów i narzędzi; 3. prawidłowe zaplanowanie procesu produkcyjnego w przestrzeni 1 czasie. Duże znaczenie dla wzrostu w.p. ma również odpowiednie przygotowanie surowców i innych materiałów zużywanych w procesie produkcji oraz koncentracja produkcji w wielkich zakładach. W.p. zależy w znacznym stopniu od systemu płac i norm. System ten powinien być zbudowany tak, aby jak najbardziej sprzyjał wzrostowi w.p. przy normalnym poziomie intensywności pracy. Także kwalifikacje pracownika są ważnym czynnikiem określającym poziom w.p. Im wyższe są te kwalifikacje, im bardziej odpowiadają charakterowi wykonywanej przez robotnika pracy, tym wyższa jest w.p. Wśród czynników subiektywnych, określających w.p. duże znaczenie ma intensywność pracy. Niska intensywność pracy spowodowana jest zarówno niepełnym wykorzystywaniem czasu roboczego (przestoje zawinione i niezawinione), jak i słabym natężeniem wysiłku w czasie pracy. Na w.p. oddziałują także czynniki o charakterze moralnym: i. zainteresowanie pracą; 2. poczucie zadowolenia ze spełnionego obowiązku i właściwie ocenionego wysiłku; 3. harmonijne stosunki między załogą a kierownictwem; 4. współudział w zarządzaniu zakładem pracy. Wzrost w.p. prowadzi do zmian w strukturze produkcji; zmiany te z kolei wpływają na poziom w.p. W produkcji wzrasta bowiem udział tych jej rodzajów, których wytworzenie cechuje stosunkowo wysoki poziom w.p. Doświadczenia krajów socjalistycznych, a zwłaszcza Związku Radzieckiego, wskazują na znaczenie socjalistycznego -> współzawodnictwa pracy jako nowej metody walki o wzrost w.p. w socjalizmie planowanie wzrostu w.p. stanowi istotną część -> planowania gospodarki narodowej. Wzrost w.p. jest podstawowym czynnikiem stałego zwiększania wielkości dochodu narodowego i warunkuje wzrost stopy życiowej ludności.