Kapitał finansowy

Kapitał finansowy, „wielki kapitał przemysłowy, który dorósł już do monopolu i stopił się z kapitałem bankowym” (W. Lenin); powstał w ostatnich dziesiątkach lat XIX w. Na bazie koncentracji i centralizacji kapitału i produkcji utworzyły się monopole w przemyśle. Procesowi temu towarzyszyła koncentracja i centralizacja popytu na — kapitał pożyczkowy i jego podaży, co doprowadziło do powstania wielkich banków; miały one przewagę w walce konkurencyjnej nad bankami drobnymi, dzięki czemu zdobyły pozycję monopolistyczną na rynku kapitału pieniężnego. W procesie koncentracji i centralizacji kapitał przemysłowy w poszczególnych krajach wyprzedzał bądź też pozostawał w tyle za kapitałem bankowym. Tam, gdzie kapitalizm rozwijał się z opóźnieniem i akumulacja nie zaspokajała zwiększonego zapotrzebowania na nowe kapitały w trakcie rosnącego uprzemysłowienia kraju, kapitał bankowy stawał się inicjatorem integracji z kapitałem przemysłowym i zyskiwał hegemonię. Taki stan zaistniał np. w Niemczech i stanowił empiryczną podstawę teoretycznych uogólnień R. Hilferddnga. Banki pośrednicząc w operacjach finansowych wielkich przedsiębiorstw mogły poznawać ich stan i wpływać na ich działalność oraz kontrolować ją przez manipulowanie kredytem, zwiększanie i zmniejszanie jego wielkości bądź odmawianie udzielenia go w odpowiednich momentach. Finansowanie wielkich przedsiębiorstw wiązało z kolei ich działalność z losami banków. Wzajemna zależność zwiększała się przez długoterminowe lokaty kapitału bankowego w przemyśle, handlu, transporcie, i odwrotnie, lokaty funkcjonującego tam kapitału w bankach oraz przez obopólne wykupywanie kontrolnych pakietów akcji (akcji pakiet kontrolny). W krajach bardziej rozwiniętego kapitalizmu procesy integracji poszczególnych form kapitału były powolniejsze. W przypadku gdy pod względem koncentracji i centralizacji kapitału wielkie przedsiębiorstwa funkcjonujące w sferze produkcji i wymiany były bardziej zaawansowane od banków, jak np. w Stanach Zjednoczonych, wówczas przeważnie z ich strony wychodziła inicjatywa integracji; one przejmowały banki bądź wiązały się z nimi. Oba jednak przypadki doprowadzały do sytuacji, w której wielcy kapitaliści władają kontrolnymi pakietami akcji banków i finansowanych przez nie przedsiębiorstw, a reprezentując jednocześnie kapitał przemysłowy i bankowy stają się kapitalistami finansowymi. Przedsiębiorstwa przemysłowe i bankowe, mimo że spełniają oddzielnie swoje funkcje, podporządkowane są jednemu kapitałowi. K.f. oznacza jedność własności monopoli przemysłowych i bankowych. Koncentracja siły ekonomicznej umożliwia opanowanie przez k.f. środków kształtowania opinii publicznej (prasy, radia, telewizji). Panowanie w gospodarce nielicznych potentatów k.f. nosi nazwę oligarchii finansowej; charakteryzuje ona kapitalizm od kilkudziesięciu lat. W USA kilkaset największych korporacji łączy się w kilkanaście podstawowych grup finansowych, wśród których pierwszą dziesiątkę stanowią (w nawiasach podana suma aktywów w mld doi. na koniec 1968): Morgana (167,5), Rockefellera (124,6), Kalifornijska (66,7), Chicagowska (55,0), First National City Bank (32,9), Mellona (29,7), Bostońska (28,1), Teksaska (27,7), Clevelandzka (24,0), Duponta (21,7); każda z nich stanowi typowe dla k.f. połączenie monopoli w produkcji z monopolami bankowymi i innymi instytucjami finansowymi. Centralizowały one aktywa na sumę 577,9 mld doi., z czego w przemyśle, transporcie, handlu i usługach komunalnych 316,6 mld doi., a w sferze bankowości 261,3 mld doi. Po II wojnie światowej zarysowują się pewne przemiany w strukturze k.f. Coraz większego znaczenia zaczynają nabierać niebankowe instytucje finansowe, a mianowicie towarzystwa ubezpieczeniowe. Banki coraz więcej swoich środków lokują w obligacjach państwowych. Z kiesy państwowej znaczna część tych środków płynie do monopoli przemysłowych w formie zapłaty za wykonane zamówienia państwowe. Wysokie zadłużenie państwa idzie w parze z dużymi zasobami kapitału pieniężnego monopoli i wzrostem finansowania przez nie akumulacji kapitału własnymi środkami przy mniejszej niż dawniej konieczności uciekania się do kapitału (pożyczkowego. W powiązaniach monopolistycznego kapitału przemysłowego z bankowym pośredniczy państwo. Nie oznacza to zmierzchu roli banków w stosunkach z kapitałem funkcjonującym. Jednocześnie rośnie bowiem, i to bardzo dynamicznie, nowe zjawisko lat powojennych, siła ekonomiczna koncentrująca się w wydziałach powierniczych wielkich banków, dysponujących powierzonymi przez klientów akcjami i wykorzystujących przypadające na nie prawa głosu. Jak stwierdziła w swoim sprawozdaniu Podkomisja Finansów Wewnętrznych w USA w 1968 niespełna 400 banków rozporządzało na zasadach powiernictwa kapitałami przekraczającymi 250 mld doi., z czego 40% przypadało na 10 największych banków. Znany nie- marksistowski badacz problemów koncentracji kapitału A. Berle stwierdza w związku z tym, że gospodarkę amerykańską kontrolują kierownicy kilkuset wielkich korporacji i w coraz większym stopniu wydziały powiernicze wielkich banków. W krajach o intensywnej militaryzacji gospodarki sfery wojskowe tworzą z oligarchią finansową grupę interesów zwaną blokiem militarno-finansowym. W końcu lat 60-tych dla rozwoju k.f., przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, charakterystyczny był proces konglomeracji, czyli wchłaniania przez giganty monopolistyczne przedsiębiorstw oraz zakładów funkcjonujących w najprzeróżniejszych gałęziach sfery produkcyjnej bądź nieprodukcyjnej i nie mających jakichkolwiek nawet powiązań techniczno-ekonomicznych z branżą opanowaną przez daną grupę k.f. Na początku lat 70-tych konglomeracja zaczęła wykazywać mniejszą dynamikę. W trakcie tej nowej fali fuzji nasilił się jeszcze raz proces koncentracji i centralizacji kapitału i ujawniła się tendencja do kontrolowania gospodarki kapitalistycznej przez malejącą liczbę potentatów finansowych, stanowiących „arystokrację wielkiego biznesu”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *