Archive for the ‘Bankowość’ Category

Żyro

Żyro (indos), podpis na odwrocie weksla, za pomocą którego żyrant (indogant) przelewa swoje prawa wekslowa na inną osobę (żyranta, indosanta), a równocześnie przyjmuje na siebie solidarną odpowiedzialność za weksel. Nazwy obrotu żyrowego używa się na oznaczenie obrotu bezgotówkowego, który polega na regulowaniu należności za pomocą przelewów z konta dłużnika na konto wierzyciela w banku (banki żyrowe).

Zabezpieczenie kredytów

Zabezpieczenie kredytów, zagadnienie z.k. bankowych wynika z założenia zwrotności tych kredytów; banki udzielające kredytów chcą mleć pewność, iż zostaną spłacone w ustalonych terminach i w tym celu szukają w różnych formach zabezpieczenia swoich należności. Rozróżnia się: 1. materialne zabezpieczenie zwrotności kredytu, wynikające z charakteru operacji gospodarczej, na finansowanie której został udzielony; 2. formalne gwarancje dla banku ułatwiające uzyskanie spłaty kredytu w przypadku niewypłacalności lub niesumienności kredytobiorcy. W bankowości kapitalistycznej z.k. odgrywa stosunkowo dużą rolę ze względu na znaczny stopień niepewności w gospodarowaniu (niebezpieczeństwo bankructwa, zwłaszcza w mniejszych przedsiębiorstwach) oraz nasilenie operacji o charakterze spekulacyjnym (tzn. nie związanych z realnymi procesami gospodarczymi i podejmowanych na podstawie przewidywań zmian cen w przyszłości). Banki dążą do z.k. przez możliwie wnikliwą ocenę odpowiedzialności majątkowej potencjalnych kredytobiorców oraz charakteru kredytowanych operacji i domagania się w przypadkach wątpliwych gwarancji (np. zastawu, zabezpieczenia hipotecznego lub poręczenia ze strony osób budzących zaufanie banku). W przypadkach dyskonta weksli zabezpieczenie stwarza charakter weksla i uproszczone postępowanie windykacyjne. Szczególną formą z.k. jest ubezpieczenie ich w zakładach ubezpieczeniowych. W gospodarce socjalistycznej w związku ze ścisłym powiązaniem kredytowania z realnym procesem gospodarczym, wyeliminowaniem operacji spekulacyjnych i strukturą własnościową problem formalnego z.k. nie występuje z taką ostrością. W olbrzymiej większości przypadków z.k. zapewnia automatycznie charakter kredytowanych operacji. W sferze własności państwowej ogólnonarodowy charakter tej własności stwarza istotne gwarancje z.k., istnieje wprawdzie instytucja poręczenia kredytów przez jednostkę nadrzędną, którego bank może się domagać, gdy kredytowane przedsiębiorstwo nieprawidłowo gospodaruje, ale ma to charakter bardziej środka oddziaływania na gospodarkę przedsiębiorstwa niż z.k. przed niewypłacalnością przedsiębiorstwa. Potrzeba formalnego z.k. występuje natomiast przy kredytowaniu spółdzielczości i jednostek gospodarki nieuspołecznionej. W stosunkach kredytowych ze spółdzielczością i gospodarką nieuspołecznioną stosowane są następujące formy zabezpieczenia: 1. poręczenie wekslowe członków spółdzielni, zwłaszcza członków organów spółdzielni, lub osób majątkowo odpowiedzialnych w gospodarce nieuspołecznionej; 2. poręczenie wg prawa cywilnego lub poręczenie wekslowe związku spółdzielni; 3. przelew (cesja) należności od odbiorców; 4. zastaw na normowanych środkach obrotowych na zasadach ogólnych; 5. hipoteka kaucyjna i hipoteka zwykła. Zasady stosowania poszczególnych rodzajów zabezpieczenia określają przepisy bankowe.

Wierzyciel

Wierzyciel, osoba fizyczna lub prawna uprawniona z mocy ustawy albo innego stosunku prawnego do otrzymania świadczenia pieniężnego ew. rzeczowego od drugiej osoby fizycznej lub prawnej, tj. dłużnika; uprawnienie do otrzymania świadczenia nosi nazwę wierzytelności lub należności (w przeciwstawieniu do długu, czyli zobowiązania dłużnika). Określenie „w.” używane jest najczęściej w stosunkach kredytowych, w których udzielający pożyczki i uprawniony do otrzymania jej zwrotu jest w., a zaciągający pożyczkę 1 obowiązany do jej spłaty — dłużnikiem.

Weksel

Weksel, sporządzony w przewidzianej prawem formie dokument zobowiązujący wystawcę lub wskazaną przez niego osobę do bezwarunkowego zapłacenia do rąk określonej osoby w oznaczonym czasie i miejscu wymienionej sumy pieniężnej; dla ważności konieczne jest, aby w. zawierał co najmniej następujące dane: 1. nazwę „weksel” w tekście; 2. bezwarunkowe polecenie lub przyrzeczenie zapłacenia oznaczonej cyfrowo i słownie sumy pieniężnej; 3. nazwisko osoby, która ma zapłacić, oraz jej adres; 4. nazwisko osoby, na rzecz której wypłata ma być dokonana, podawane w zasadniczej treści zobowiązania wekslowego; 5. datę wystawienia; 6. własnoręczny podpis wystawcy (dla osób prawnych podpis firmowy). Poza tym w. powinien zawierać (choć nie zawsze) termin i miejsce płatności oraz miejsce wystawienia. Oprócz wymienionych cech w. może zawierać — w zależności od jego rodzaju, sposobu zapłaty itd. — inne, dodatkowe klauzule przewidziane w prawie wekslowym. Z wystawieniem w. łączy się obowiązek uiszczenia opłaty skarbowej pobieranej najczęściej w formie opłaty za urzędowy blankiet wekslowy; w Polsce opłata ta wynosi I°/« sumy wekslowej (1 zł od każdych rozpoczętych 100 zł). W. może być wystawiony w wyniku dokonanej transakcji kupna-sprzedaży, np. na pokrycie zobowiązania za nabyty towar: wtedy jest on nazywany w. handlowym. W. nie będący wynikiem operacji handlowej, wystawiany np. na pokrycie uzyskanej pożyczki, nazywamy w. finansowym. W polskim systemie gospodarczym w. ma obecnie zastosowanie w operacjach dokonywanych przez banki albo jednostki gospodarki uspołecznionej z osobami fizycznymi lub z jednostkami gospodarki nieuspołecznionej jako w. gwarancyjny występujący: 1. przy kredytowaniu przez banki rzemieślników, właścicieli lub dzierżawców prywatnych przedsiębiorstw albo osób fizycznych i prawnych uprawnionych do korzystania z kredytu; 2. przy sprzedaży ratalnej przez przedsiębiorstwa uspołecznione na rzecz ludności. Ponadto w. mają zastosowanie przy transakcjach w obrotach zagranicznych oraz w prywatnym obrocie między osobami fizycznymi i jednostkami gospodarki nieuspołecznionej.

Stopa procentowa

Stopa procentowa, stosunek sumy, którą płaci się za użytkowanie kapitału pieniężnego, do wielkości tego kapitału. S.p. ustalana jest najczęściej za wypożyczenie kapitału pieniężnego na okres roczny. Źródłem procentu jest wartość dodatkowa uzyskana przez kapitał zastosowany w produkcji, dlatego s.p. określa podział wartości dodatkowej między kapitał przemysłowy i kapitał pożyczkowy. Z tego względu górną granicę s.p. stanowi (poza przypadkami szczególnymi) przeciętna stopa zysku. S.p. może być różna w zależności od rodzajów i warunków pożyczek. Dla kapitalistycznego systemu gospodarczego największe znaczenie ma s.p. od kredytów bankowych oraz stopa dyskontowa ( dyskontowanie). W gospodarce tej przez manewrowanie wysokością s.p. (zwłaszcza przez centralne banki emisyjne przy udzielaniu kredytów refinansowych bankom handlowym, co natychmiast odbija się na wysokości s.p. od pożyczek udzielanych przez te ostatnie kapitalistycznym przedsiębiorcom) usiłuje się oddziaływać na poziom aktywności gospodarczej: obniżenie s.p. przy innych warunkach nie zmienionych ma podwyższyć zyski kapitalistów i ożywić koniunkturę, natomiast podwyższenie s.p. przez ograniczenie perspektywy zysków ma zmniejszyć aktywność gospodarczą. Doświadczenie pokazuje, że o ile podwyższanie s.p. rzeczywiście hamuje ekspansję kapitału przemysłowego, o tyle obniżanie jej w momentach stagnacji samo w sobie nie jest w stanie ożywić koniunktury. W gospodarce socjalistycznej procent od kredytów bankowych ma zupełnie odmienną treść ekonomiczną niż procent kapitalistyczny (-+ procent). Różnicowanie s.p. przy różnych rodzajach pożyczek bankowych ma na celu elastyczne oddziaływanie na gospodarkę przedsiębiorstw w kierunku oszczędnego wykorzystywania kredytów bankowych dla różnych rodzajów potrzeb gospodarczych.

Saldo

Saldo (pozostałość, stan), różnica między ogólnymi sumami obrotów dwóch stron konta księgowego; s. debetowe — obroty debetowe konta przewyższają sumę obrotów kredytowych (debet); s. kredytowe — obroty kredytowe konta przewyższają sumę obrotów debetowych (credit); s. zerowe — obroty obu stron konta są wyrównane; s. końcowe — s. ustalone na koncie na koniec okresu rachunkowego; s. początkowe — s. końcowe zapoczątkowujące ewidencję księgową nowego okresu. Terminu „s.” używa się także w odniesieniu do bilansu handlowego oraz do bilansu płatniczego.

Kredyt

Kredyt, stosunek ekonomiczny, wynikający z odstąpienia przez jedną ze stron (wierzyciela) drugiej stronie (dłużnikowi) określonej wartości w pieniądzu lub w towarze na warunkach zwrotu równowartości w ustalonym terminie. Przy zawodowym wykonywaniu czynności kredytowych wierzyciele żądają wynagrodzenia za udzielanie pożyczek w postaci oprocentowania. W zależności od przedmiotu pożyczki rozróżnia się dwa podstawowe rodzaje k.: towarowy (kupiecki, handlowy) i pieniężny (bankowy). K. towarowy jest kategorią ekonomiczną, która rozwinęła się na gruncie wymiany towarowej. Normalna transakcja kupna-sprzedaży przeradza się w stosunek kredytowy, o ile tylko sprzedawca odracza moment pobrania zapłaty za sprzedany towar i oddziela w czasie moment przekazania towaru od momentu pobrania jego równowartości od nabywcy. W ten sposób sprzedawca staje się wierzycielem, a nabywca dłużnikiem. Udzielanie k. towarowego rozwiązuje trudności sprzedaży powstające w tych – przypadkach, gdy potencjalni nabywcy towarów nie mają ekwiwalentu do ich nabycia w momencie pokazania się towarów na rynku, a równocześnie sprzedawcy nie mogą znaleźć innych nabywców, którzy mogliby zapłacić im natychmiast. K. pieniężny rozwinął się z k. towarowego, a także z czynności wymiany pieniędzy i przyjmowania depozytów oraz przekazów, którymi trudnili się początkowo kupcy, a następnie wyspecjalizowani handlarze pieniędzmi — bankierzy. Podstawę powstania kategorii ekonomicznej k. stanowią stosunki towarowo-pieniężne, a wobec tego kategoria ta jest tak długowieczna, jak sama produkcja towarowa. W warunkach społeczno-ekonomicznych jednak, w których produkcja towarowa i obrót pieniężny zajmują tylko marginesowe miejsce w życiu ekonomicznym społeczeństwa, stosunki kredytowe nie mogą rozwinąć się w pełni. Zatem w warunkach niewolniczej i feudalnej formacji społeczno-ekonomicznej spotykamy się jedynie z niezbyt rozwiniętymi formami k. lichwiarskiego, głównie o przeznaczeniu konsumpcyjnym. Właściwe podstawy rozwoju k. powstały dopiero w kapitalistycznych stosunkach produkcji. Przemiana pieniądza w kapitał pociągnęła za sobą przemianę pożyczki pieniężnej w pożyczkę kapitału. Oznacza to zmianę charakteru stosunku kredytowego i równocześnie bardzo poważne rozszerzenie popytu na k. W warunkach gospodarki kapitalistycznej zaciąganie pożyczek na cele konsumpcyjne odgrywa rolę drugorzędną, mimo dość znacznych rozmiarów tego typu transakcji. Największymi pożyczkobiorcami są kapitaliści, którzy tą drogą starają się powiększyć kapitał znajdujący się w ich dyspozycji oraz masę realizowanej wartości dodatkowej i kapitalistycznego zysku. Część wartości dodatkowej, uzyskanej dzięki k., trafia w postaci odsetek z rąk przedstawicieli kapitału przemysłowego i handlowego do rąk posiadaczy kapitału pożyczkowego. W warunkach gospodarki kapitalistycznej następuje także rozszerzenie zakresu występowania k. towarowego, ze względu na typowe dla kapitalizmu trudności zbytu, będące rezultatem sprzeczności pomiędzy tendencjami do powiększania produkcji a brakiem wypłacalnego popytu na ciągle zwiększającą się masę towarów i usług. Kapitalistyczny producent czy kupiec-hurtownik praktycznie biorąc nie ma możliwości zbycia towarów bez udzielenia odbiorcy k. towarowego na okres kilku miesięcy. Ten k. towarowy przekształca się najczęściej w k. bankowy przez bankowe dyskonto weksli. W celu powiększenia popytu ludności, rozszerza się k. konsumpcyjny w różnych formach, przede wszystkim w postaci sprzedaży na raty. K. bankowy w gospodarce kapitalistycznej przyspiesza procesy koncentracji i centralizacji kapitału, umożliwiając zastosowanie w produkcji i obrocie nawet najmniejszych kwot kapitału pożyczkowego, które w formie depozytów koncentrują się w wielkich bankach i następnie jako k. bankowe trafiają przede wszystkim do wielkich przedsiębiorstw kapitalistycznych, dających bankierom gwarancję najpewniejszej lokaty od strony zabezpieczenia zwrotu pożyczek i terminowego wpłacania odsetek. K. bankowy zmienia w ten sposób warunki konkurencji i zwiększa przewagę wielkich przedsiębiorstw kapitalistycznych nad małymi i średnimi. W warunkach kapitalizmu monopolistycznego dochodzi do połączenia się kapitału przemysłowego z kapitałem bankowym w kapitał finansowy. Przez stosunki kredytowe banki zyskują kontrolę nad wielkimi przedsiębiorstwami przemysłowymi, stają się nie tylko ich wierzycielami, ale i udziałowcami, a za ich pośrednictwem zyskują sobie kontrolę nad dalszymi zakładami przemysłowymi itd. Wielkie przedsiębiorstwa przemysłowe powołują często do życia specjalne banki do własnej obsługi. W ten sposób powstają wielkie ugrupowania finansowe, kontrolujące całe gałęzie produkcji, źródła surowców i rynki zbytu oraz liczne instytucje kredytowe. Ugrupowania te często przekraczają swoim zasięgiem granice poszczególnych państw kapitalistycznych i działają na rynkach całego świata kapitalistycznego. Po II wojnie światowej zaznaczyła się tendencja do uniezależniania się wielkich korporacji przemysłowych od banków, do zdobywania przewagi przez kapitał przemysłowy nad kapitałem bankowym w obrębie wielkich ugrupowań kapitału finansowego. Wielkie korporacje przemysłowe zyskują też ogromny wpływ na aparat administracyjny w państwach kapitalistycznych i wykorzystują ten wpływ do realizacji maksymalnych zysków przez zamówienia rządowe w dziedzinie produkcji zbrojeniowej, realizacji programów podboju kosmosu itd. W gospodarce socjalistycznej, wobec istnienia stosunków towarowo-pieniężnych, utrzymują się nadal przesłanki występowania stosunków kredytowych. Przy wywłaszczeniu kapitalistów na własność społeczeństwa przechodzą również banki, które przez swoją działalność pieniężno-kredytową stają się ważnym instrumentem umacniania socjalistycznych stosunków produkcji i przyspieszania tempa rozwoju socjalistycznej gospodarki. K. bankowy w warunkach gospodarki socjalistycznej jest przede wszystkim instrumentem planowej emisji pieniądza (w formie gotówkowej i w formie tzw. pieniądza bankowego, służącego do obrotu bezgotówkowego), odpowiednia do wzrostu zapotrzebowania na pieniądz, związanego ze wzrostem produkcji towarów i usług, obrotu towarowego, dochodów o przeznaczeniu produkcyjnym i konsumpcyjnym. Ponadto k. bankowy służy do tworzenia dodatkowych dochodów, powiększających popyt produkcyjny lub konsumpcyjny, zmniejszony na skutek tworzenia rezerw i oszczędności pieniężnych przez różne jednostki gospodarujące, w tym także przez ludność, np. przy ograniczeniu popytu, wywołanego przez przyrost oszczędności ludności, może być stworzony uzupełniający popyt konsumpcyjny przez kredytowanie sprzedaży ratalnej. Podobnie ograniczenie budżetowego finansowania inwestycji, związane z tworzeniem rezerw finansowych w budżecie, może być kompensowane przez rozszerzenie bankowych k. inwestycyjnych. Możliwości tworzenia za pomocą k. bankowych dodatkowego popytu są w ostatnich latach coraz szerzej wykorzystywane w Polsce w celu zastępowania bezzwrotnego finansowania budżetowego przez kredytowe zwrotne finansowanie, gdyż ta ostatnia forma stwarza korzystniejsze warunki do pogłębiania gospodarności w działalności socjalistycznych przedsiębiorstw i instytucji. Naturalną niejako sferą zastosowania kredytowych zwrotnych form finansowania gospodarki jest występowanie czasowych (głównie sezonowych) potrzeb w dziedzinie gromadzenia zapasów surowców, materiałów, produkcji w toku i gotowych wyrobów. Środki pieniężne służące finansowaniu takich czasowych zapasów, po ich upłynnieniu w związku z zakończeniem sezonu, powinny być zwrócone, a stąd ich przydział powinien opierać się na zasadzie kredytowej. Obecnie jednak stosuje się k. bankowy do finansowania części zapasów bieżących, utrzymujących się stale w mniej więcej jednakowej wysokości; jest to uzasadnione względami umocnienia kontroli banku nad gospodarką przedsiębiorstwa w zakresie ogółu zapasów. K. bankowy stosuje się także w dziedzinie finansowania inwestycji przedsiębiorstw i inwestycji branżowych, jako źródło finansowania budownictwa inwestycyjnego. Te k. inwestycyjne zwracane są przez zjednoczenia i przedsiębiorstwa z funduszy inwestycyjnych lub z zysków w terminie do 5 lat. K. bankowe są też wykorzystywane do realizacji pomocy finansowej dla spółdzielczości, gospodarki nieuspołecznionej (zwłaszcza indywidualnego rolnictwa oraz drobnego i średniego rzemiosła) oraz finansowania budownictwa mieszkaniowego w formie spółdzielczej i indywidualnej. Jak z tego wynika, zakres wykorzystywania k. bankowych w gospodarce socjalistycznej jest szeroki, przy tendencji do dalszego jeszcze rozszerzania się. Jest to następstwem istotnych zalet, jakie wykazuje kredytowy system finansowania, a przede wszystkim jego elastyczności i bodźcowego oddziaływania na gospodarkę kredytobiorców. Operacje kredytowe w gospodarce socjalistycznej są planowane, a plan kredytowy stanowi element systemu planów gospodarczych, regulujących całokształt procesu rozszerzonej reprodukcji socjalistycznej.

Skłonność do oszczędzania

Skłonność do oszczędzania, termin wprowadzony przez J. M. Keynesa, wyrażający stosunek oszczędności do dochodu. Pojęcie „s.d.o.” stanowi dopełnienie pojęcia „skłonność do konsumpcji” i można je wyrazić jako różnicę między jednością i skłonnością do konsumpcji. W systemie keynesowskim pojęcie „s.d.o.” odgrywa drugorzędną rolę w porównaniu z pojęciem „skłonność do konsumpcji”. W literaturze burżuazyjnej używa się często pojęcia „s.d.o.” w oderwaniu od teorii Keynesa — tylko dla wyrażenia stosunku oszczędności do dochodu.

Siła nabywcza pieniądza

Siła nabywcza pieniądza, ilość towarów otrzymywanych w zamian za jednostkę pieniądza. Absolutne rozmiary tej wielkości można by wyrazić tylko podając kolejno ilości wszystkich towarów, które kupuje się za jednostkę pieniądza. W praktyce poprzestaje się na ujmowaniu zmian s.n.p. za pośrednictwem ogólnego poziomu cen, wyrażanych przez ruch ogólnego wskaźnika cen. Ogólny poziom cen odzwierciedla odwrotność poziomu s.n.p. Wzrost ogólnego wskaźnika cen oznacza odpowiedni spadek s.n.p., spadek zaś ogólnego wskaźnika cen — odpowiedni wzrost s.n.p. S.n.p. odzwierciedla jedynie ogólny wskaźnik cen; wskaźniki cząstkowe, jak wskaźnik kosztów utrzymania, cen detalicznych, cen hurtowych, wykazują zmiany siły nabywczej dochodów i kapitałów poszczególnych warstw i klas społeczeństwa. Ze stosunku s.n.p. do poziomu cen wynika, że czynniki określające wysokość cen i ich zmiany wyznaczają jednocześnie s.n.p. i jej zmiany. Czynniki te występują zarówno po stronie towarów (wartość towarów, ich podaż, wolnokonkurencyjna czy monopolistyczna struktura rynku itd.), jak i po stronie pieniądza (wartość pieniądza, pieniężny, czyli efektywny popyt itd.). W marksistowskiej ekonomii politycznej zagadnienia czynników określających wielkość s.n.p. wyczerpuje teoretycznie problematyka wartości i cen. Ekonomia wulgarna nie rozróżnia s.n.p. i jego wartości, używając tych pojąć zamiennie, tak jak nie rozróżnia cen i wartości towarów.

Równowaga monetarna

Równowaga monetarna: 1. stan, w którym rozmiary obiegu pieniężnego dostosowane są do potrzeb gospodarki narodowej w zakresie obrotu towarowego i płatniczego oraz do potrzeb tworzenia różnorodnych rezerw pieniężnych; charakteryzuje się ustabilizowaną siłą nabywczą pieniądza oraz wzrastającym zaufaniem do waluty; 2. stan, w którym nie występuje ani inflacja, ani deflacja.