Archive for the ‘Bankowość’ Category

Podatek

Podatek, przymusowe, bezzwrotne i nieodpłatne świadczenia pobierane przez państwo lub inne organizacje publiczne z chwilą powstania stanu faktycznego przewidzianego ustawą. Przymusowość świadczenia odróżnia p. od wszelkich dobrowolnych świadczeń na rzecz państwa; Jednocześnie przepisy prawa przewidują bezpośrednią ich egzekucję w przypadku niewywiązywania się z obowiązku świadczenia. Cecha bez- zwrotności wskazuje na różnicę między p. a np. przymusową pożyczką. Nieodpłatność odróżnia p. od Innych świadczeń publicznych mających charakter opłat. Mówi się wprawdzie o odpłatności ogólnej p., ponieważ ludność korzysta ze świadczeń ze strony państwa, odpłatność ta Jednak nie jest bezpośrednio związana z poszczególną wpłatą podatkową. Podmiotem czynnym, pobierającym p„ jest w zasadzie zawsze państwo, które może upoważnić inne organa publiczne do poboru p., np. samorząd terytorialny. Podmiotem biernym jest podatnik, a więc osoba, która bezpośrednio ponosi ciężar p. Płatnik jest tylko quast organem finansowym, którego przepisy prawne zobowiązują do obliczenia, potrącenia 1 odprowadzania p. Przedmiotem p. są stany gospodarcze lub konkretne przedmioty czy zjawiska, z którymi ustawa łączy obowiązek podatkowy. Przedmiotem p. może być więc dochód, przychód, obrót, majątek. Podstawą opodatkowania jest skonkretyzowana co do wielkości 1 podmiotu część przedmiotu p., która podlega opodatkowaniu (np. wynagrodzenie, jeżeli przekracza minimum wolne od opodatkowania). Kwotą p. jest suma, którą podatnik zobowiązany jest zapłacić tytułem p. Zazwyczaj ustawodawca nie określa kwoty p., lecz podaje stawkę podatkową: określa ona stosunek kwoty p. do podstawy wymiaru. Stawka może być określona kwotowo, procentowo albo ułamkiem (np. % zysku bilansowego). Podatki dzieli się: w zależności od podmiotu czynnego opodatkowania — na państwowe i samorządowe; od podmiotu biernego — na p. od gospodarki uspołecznionej, gospodarki nieuspołecznionej i od ludności; od przedmiotu opodatkowania — na przychodowe, dochodowe, obrotowe, majątkowe, konsumpcyjne; od formy opodatkowania na: 1. równe — kwotowe, kiedy podatnik płaci tą samą kwotą niezależnie od wielkości podstawy opodatkowania; 2. proporcjonalne, kiedy każdy płaci w tym samym stosunku do podstawy opodatkowania; 3. zróżnicowane: a) kiedy stosunek kwoty do podstawy opodatkowania wzrasta zależnie od wzrostu podstawy wymiaru (progresja), b) kiedy stosunek kwoty do podstawy opodatkowania maleje zależnie od wzrostu podstawy wymiaru (regresja), c) kiedy stosunek kwoty do podstawy opodatkowania maleje zależnie od zmniejszenia się podstawy wymiaru (degresja). W państwach kapitalistycznych przyjęty jest podział na podatki bezpośrednie i pośrednie w zależności od tego, czy są wymierzone bezpośrednio od źródła dochodu (dochodowe, majątkowe), czy pośrednio obciążają źródło dochodu, a wymierzane są od obrotu czy konsumpcji. Funkcje, jakie pełnią p. w państwie, zależą od stosunków społeczno-ekonomicznych, w których występują. Zob. też: podatki w kapitalizmie, podatki w socjalizmie.

Płynność finansowa

Płynność finansowa stała, w badanym okresie możność terminowego regulowania bieżących zobowiązań, wynikająca z łatwości zamiany składnika majątkowego na pieniądz; kryterium to jest wykorzystywane do oceny działalności jednostek gospodarczych. P.f. zależy z jednej strony od stopnia płynności aktywów (najbardziej wysoką płynnością charakteryzują się środki pieniężne w kasie i na rachunkach bankowych a vista), a z drugiej — od stopnia wymagalności zobowiązań; p.f. tego typu można określić jako płynność strukturalną. Warunkiem płynności jest utrzymywanie przez jednostki gospodarcze odpowiednich rezerw pieniężnych. Potrzeba rezerw pieniężnych wynika przede wszystkim ze względów transakcyjnych tj. z braku synchronizacji w czasie między dochodami a wydatkami oraz ze względów awaryjnych w celu zabezpieczenia się przed nieprzewidzianymi okolicznościami w działalności przedsiębiorstw. P.f. w ujęciu strukturalnym może być wykorzystana przy udzielaniu kredytu przez aparat bankowy jako podstawowy warunek udzielenia kredytu. Brak p.f. w dłuższym okresie, mimo dokonywania prób sanacji danej jednostki gospodarczej, oznacza konieczność jej likwidacji. Wykorzystanie kryterium p.f. jako podstawy oceny działalności przedsiębiorstw i ich aparatu kierowniczego pozwala w większym stopniu zainteresować gospodarką finansową samo przedsiębiorstwo. Brak p.f. może spowodować pozbawienie przedsiębiorstwa swobody wyboru wierzycieli, wobec których regulowane są zobowiązania. Oznacza to ograniczenie prawa przedsiębiorstwa do swobodnego dysponowania środkami na rachunku bankowym i ustalenie przymusowej kolejności spłat zobowiązań wobec poszczególnych wierzycieli i ich grup.

Pieniądz papierowy

Pieniądz papierowy, znak wartości niewymienialny na złoto i nie mający, praktycznie biorąc, żadnej wartości substancjonalnej. Ekonomiczna istota p.p. zawiera się w niezależności jego wartości nominalnej od wartości jego materiału. Teoretyczna możliwość zastąpienia pełnowartościowego pieniądza-towaru przez czysty symbol wartości zawiera się w tym, że inaczej niż w przypadku wszystkich towarów, które muszą posiadać właściwą sobie wartość użytkową, przeznaczeniem pieniądza nie jest zastosowanie produkcyjne ani konsumpcyjne, lecz tylko obsługiwanie wymiany. W praktyce obiegu pieniężnego wartość nominalna mogła odrywać się od substancjonalnej już z chwilą pojawienia się monet. Monety w obiegu ścierają się, ich faktyczna zawartość kruszcowa staje się mniejsza od zawartości na nich wypisanej, wartość nominalna, imienna, wg której obiegają na terytorium danej władzy pieniężnej, przewyższa ich wartość realną. „Skoro obieg pieniężny sam oddziela realną zawartość monety od jej zawartości nominalnej, jej byt kruszcowy od jej bytu. funkcjonalnego, kryje on w sobie możliwość zastąpienia pieniądza kruszcowego w jego funkcjach monetarnych przez znaki z innego materiału lub symbole” (K. Marks). Możliwość tę wykorzystuje państwowa władza pieniężna i „psuje” monety, czyli obniża ich zawartość kruszcową nie zmieniając dotychczasowej wartości nominalnej. Ukoronowaniem tego procesu staje się wypuszczenie p.p., w którym oderwanie pieniądza od towaru pieniężnego, jego wartości nominalnej od wartości materiału pieniężnego dochodzi do ostatecznych granic. W emisji p.p. zyskuje władza pieniężna dodatkowe źródło dochodów. Ponosząc tylko koszty papieru i druku zdobywa środki nabywania towarów i usług. Poza zastępowaniem przez państwo bicia i psucia monet emisją p.p., znana jest także inna, „bankowa” droga jego powstawania: bank zawiesza wymienialność na złoto swoich pieniędzy kredytowych, banknotów, które faktycznie stają się przez to p.p., choć zachowują, jak np. obecne dolary czy funty, dotychczasową postać zewnętrzną i nadal noszą na sobie pisemne zobowiązanie wymienialności, będące tylko czczą formalnością. P.p. spotykamy już w starożytnych Chinach, w czasach nowożytnych zaś przejściowo od 1690 i od 1775 w koloniach angielskich w Ameryce Północnej, od 1716 i od 1783 we Francji, od 1769 w Rosji, w czasie powstania 1794 w Polsce, od 1797 w Anglii. W epoce powstawania kapitalizmu arystokracja feudalna wykorzystywała emisję p.p. do finansowania obrony tronów przed naporem „stanów niższych”, te zaś w podobny sposób pokrywały koszty zwycięskich rewolucji społecznych i walk o wyzwolenie narodowe. Po zdobyciu panowania kapitalizm porzuca p.p.; ucieka się do niego dopiero z chwilą wybuchu I wojny światowej i pozostaje przy nim do czasu nastania względnej stabilizacji w połowie lat 20-tych, a od wielkiego światowego kryzysu nadprodukcji na początku lat 30-tych wprowadza go na stałe do cyrkulacji krajowej. P.p. utrzymał także system socjalistyczny, tak że od kilku dziesięcioleci wyłącznie ten rodzaj pieniądza funkcjonuje w gospodarce narodowej wszystkich krajów świata. P.p. nie jest powszechnie pożądanym pieniądzem-towarem. Władza państwowa może korzystać z możliwości wprowadzenia go tylko pod warunkiem, że nada mu „kurs przymusowy”, czyli wyda nakaz przyjmowania go; nakaz taki ma moc tylko na obszarze podległym danej władzy państwowej i tylko w okresie jej panowania. P.p. nie są właściwe cechy pieniądza światowego, a ponadto nie może on przeżyć swojej „rodzicielki”, władzy państwowej, która go emitowała, czyli nie może pełnić funkcji ogólnego ekwiwalentu w pełni powszechnie i trwale, nie może zastąpić całkowicie pieniądza w postaci towarowej. W przypadku pieniądza towarowego (złota) miernik wartości jest tej samej natury, co mierzone przez niego towary: ma własną substancjonalną wartość wewnętrzną; tej wartości p.p. nie ma. „Złoto eyrkuluje, bo ma wartość, pieniądz papierowy ma wartość, bo eyrkuluje” (K. Marks). Jest kwestią do dyskusji teoretycznej, jak pozbawiony własnej wartości p.p. może być miernikiem wartości towarów. W praktyce gospodarki współczesnej wartość wyraża się w p.p. o aktualnej sile nabywczej. Czy ma on z kolei powiązania ze złotem, jakiego rodzaju i w jakim stopniu zależy od charakteru systemu p.p. Inaczej to się przedstawia w warunkach waluty papierowej zamkniętej, całkowicie odgrodzonej od pieniądza światowego, inaczej zaś przy istnieniu waluty papierowej otwartej, obsługującej cyrkulację wewnętrzną, gdy równocześnie w cyrkulacji zagranicznej funkcjonuje jakaś odmiana pieniądza złotego i ceny krajowe powiązane są ze światowymi. W praktyce p.p. przestaje być środkiem wyrażania wartości i jednostką rachunkową dopiero w wypadku silnej deprecjacji; np. po I wojnie światowej w wielu krajach, w których inflacja przybrała wielkie rozmiary (m. in. w Polsce), określano ceny i prowadzono rachunek gospodarczy nie w krajowych jednostkach pieniężnych, lecz w dolarach amerykańskich lub frankach szwajcarskich, p.p. jest znakiem, symbolem, reprezentantem wartości. Wielkość tej wartości wyprowadza Marks ze stosunku masy p.p. i złota, które zastępuje on w procesie cyrkulacji „…a zastępuje je tylko w tej mierze, w jakiej ono samo wchodziłoby do procesu cyrkulacji jako moneta, przy czym ilość ta jest określona przez własną wartość złota, jeśli dane są wartości wymienne towarów i szybkość ich metamorfoz”. Bez pośrednictwa złota usiłował określić minimum obiegu pieniężnego R. Hilferding. Wartość p.p. w warunkach współczesnego kapitalizmu i socjalizmu jest wśród ekonomistów marksistowskich przedmiotem dyskusji. Funkcję środka cyrkulacji pełni p.p. nawet przy postępującej deprecjacji. Jest to właściwie jedyna jego funkcja w warunkach chaosu walutowego. Natomiast normalnie, jak wykazuje doświadczenie historyczne, p.p. może przejmować od złota funkcję środka płatniczego oraz tę część funkcji środka tezauryzacji, która wyraża się w przejściowym gromadzeniu funduszy pieniężnych. Funkcję gromadzenia skarbu, pozostającego permanentnie poza sferą cyrkulacji, najlepiej pełni złoto. System p.p. bywa nazywany walutą wolną lub manipulowaną, gdyż jego podaż uniezależniona jest od rezerw towaru pieniężnego (złota). Pieniądz przestaje być, wg słów J. M. Keynesa, niedostępną „gwiazdką z nieba” z systemu waluty złotej. Emituje go bądź bezpośrednio skarb państwa i puszcza w obieg pokrywając swoje wydatki, bądź bank centralny i puszcza w obieg przez udzielanie kredytów i subwencji państwu i przedsiębiorstwom. Współcześnie emisji p.p. dokonuje przeważnie bank. Gdy rząd nie spłaca swoich kredytów, zanika w istocie ekonomiczna różnica między fiskalnym a kredytowym aktem emisji p.p. System p.p. pozbawiony jest żywiołowego mechanizmu przeciwdziałającego powstawaniu inflacji. Wypuszczany w ilości nadmiernej w stosunku do potrzeb cyrkulacji ulega deprecjacji. Granicę deprecjacji pieniądza stanowi wartość materiału pieniężnego, mająca, wbrew twierdzeniom nominalistów (pieniądza teoria nominalistyczna), znaczenie dla wartości pieniądza. P.p. może zdeprecjonować się do wartości papieru, a więc praktycznie biorąc całkowicie (po II wojnie światowej doszło do tego m. in. w Grecji i Austrii). Natomiast emitowany stosownie do potrzeb cyrkulacji może z powodzeniem obsługiwać wymianą. Dlatego instytucjom określającym rozmiary obiegu p.p. przypadają szczególne zadania, których nie miały w systemie pieniądza złotego, kiedy obieg pieniężny przystosowywał się do potrzeb cyrkulacji żywiołowo. Aby przeciwdziałać skłonnościom władzy państwowej do puszczania w obieg nadmiernych ilości p.p., w niektórych krajach kapitalistycznych utrzymano „tradycyjny złoty hamulec”; w przepisach emisyjnych zachowano mianowicie wymaganie określonego pokrycia w złocie. Hamulec ten jednak w gruncie rzeczy nie krępuje zbytnio wielkości emisji, gdyż w razie potrzeby władze pieniężne obniżają procent pokrycia (np. w USA obniżono go w 1945 z 40 do 25%, a w 1968 zniesiono całkowicie) lub podnoszą granicę emisji bez pokrycia (obecna praktyka angielska). Tak więc również w tych krajach o rozmiarach obiegu p.p. decyduje bieżąca polityka pieniężna i kredytowa. Jeśli nawet w systemie pieniężnym nie są wyrażone formalnoprawne związki między p.p. a złotem, mogą istnieć między nimi związki ekonomiczne wynikające przede wszystkim z powiązań wymiany wewnętrznej z zagraniczną, gdy ostatecznym pieniądzem jest w niej złoto (pieniądz światowy). Charakter tych związków i stopień ich rozluźnienia można ocenić badając w poszczególnych przypadkach zależność w dłuższych okresach między ceną złota, złotymi parytetami walutowymi i kursami dewiz a siłą nabywczą pieniędzy krajowych, jak również między ruchem rezerw złota a zmianami rozmiarów emisji p.p. Ważnym elementem współczesnej polityki pieniężnej i finansowej państw kapitalistycznych stały się próby oddziaływania za pośrednictwem systemu p.p. na przebieg koniunktury gospodarczej (cykl koniunkturalny). W socjalizmie rozmiary działalności kredytowej systemu bankowego i kreacji pieniądza bezgotówkowego oraz masę emitowanego pieniądza gotówkowego dostosowuje się bezpośrednio do zapotrzebowania gospodarki na pieniądz. Narzędziem regulowania bezgotówkowego i gotówkowego obiegu p.p. jest tu plan kredytowy i plan kasowy. Z planowanym tempem rozwoju gospodarki, jego kierunkami i proporcjami podziału dochodu narodowego plany te mogą być uzgodnione przez powiązanie z bilansem finansowym państwa oraz z bilansem pieniężnych dochodów i wydatków ludności (bilans przychodów i wydatków ludności), w których ujęte są elementy decydujące o przebiegu wymiany środków produkcji i przedmiotów konsumpcji, a przez to o sile nabywczej pieniądza. Z perspektywy historycznej widać zmianę roli pieniądza w polityce gospodarczej. Z czynnika samodzielnego, jakim był w warunkach waluty złotej, przekształca się w swojej postaci papierowej w środek realizacji celów gospodarczych i politycznych.

Pieniądz

Pieniądz, ogólny ekwiwalent powszechnie i trwale wyrażający wartość wszystkich towarów i bezpośrednio na nie wymienialny. Jest zjawiskiem historycznym; w gospodarce naturalnej nie było go w ogóle; powstał spontanicznie na pewnym szczeblu żywiołowego rozwoju wymiany towarowej, kilka tysięcy lat przed naszą erą. W ciągu wieków istnienia zmienia się jego postać, znaczenie poszczególnych funkcji oraz rola w gospodarce i życiu społecznym. P. jest zjawiskiem społecznym. „Nie przyroda tworzy pieniądz, podobnie jak nie tworzy bankierów czy kursu dewiz” (K. Marks). P. wywodzi się z towaru. W długotrwałym procesie rozwoju form wyrażania wartości (wartości formy) rolę ekwiwalentów pełniło przejściowo w różnych miejscach i różnych okresach kilkadziesiąt rozmaitych towarów. W końcu społeczna funkcja ogólnego ekwiwalentu zrosła się powszechnie i trwale z towarem, który był dzięki swym właściwościom stosunkowo najlepiej przystosowany do jej pełnienia. Okazały się nim kruszce szlachetne: srebro i złoto, a ostatecznie złoto, które stało się wobec tego towarem-pieniądzem (waluta złota). Początkowo kruszce szlachetne w charakterze zwykłego towaru i p. występowały w tej samej postaci. Również jako p. szły na wagę. Z biegiem czasu pieniężne sztaby kruszcu zostały zastąpione przez monety z pieczęcią władzy pieniężnej określającą ich nazwę i zawartość materiału pieniężnego, te zaś w dalszej kolejności historycznej — przez papierowe znaki wartości (pieniądz papierowy). Zarówno p. złoty, jak i papierowy bywa zastępowany w obiegu przez p. bankowy, który powstaje w wyniku rozwoju kredytu bankowego, jest obowiązkowo zamieniany przez banki na p. gotówkowy lub tylko za pośrednictwem banku może obsługiwać wymianę. w warunkach waluty złotej p. bankowy stanowiły przede wszystkim wymienialne na złoto banknoty (bilety bankowe). Obecnie występuje głównie w postaci natychmiast płatnych wkładów na rachunkach czekowych (w krajach rozwiniętego kapitalizmu obsługują one większość transakcji) bądź w postaci niezamienialnego na p. gotówkowy p. żyrowego, krążącego z konta na konto klientów banku (podstawowa forma rozliczeń między naszymi przedsiębiorstwami uspołecznionymi). W gospodarce światowej występuje wyraźna tendencja do coraz szerszego zastępowania ostatecznego p. gotówkowego przez p. bankowy, dlatego chcąc mieć pełny obraz pieniężnej strony procesu wymiany nie powinno się pomijać p. bankowego w analizach obiegu pieniężnego bez względu na to, jak rozstrzyga się kwestię sporną dotyczącą uznawania go za p. czy tylko za jego surogat. Obowiązek wymienialności p. bankowego wymaga, aby jego masa pozostawała w określonym stosunku ilościowym do ostatecznego p. gotówkowego. Zwyczaj lub ustawa określa na podstawie praktycznego doświadczenia minimalną wysokość rezerwy gotówki, jaką musi utrzymywać bank, aby zagwarantować w normalnych warunkach wymienialność. Im niższy jest ten ułamek rezerw minimalnych, tym więcej p. bankowego może pojawić się w systemie bankowym. W warunkach obiegu p. bankowego występuje rodzaj dwustopniowej odwróconej piramidy: na mniejszej podstawie p. gotówkowego opiera się większa od niej masa p. bankowego. Monety bito w mennicy, która była otwarta dla wszystkich posiadaczy kruszcu (system mennicy otwartej) bądź tylko dla władz pieniężnych (system mennicy zamkniętej). Masa banknotów wymienialnych na monety złote musiała pozostawać w określonym stosunku ilościowym do zasobów kruszcu pieniężnego. W tych warunkach całkowitą podaż p. określały w ostatecznym rachunku zasoby złota. W trakcie rozwoju historycznego związki podaży p. papierowego z rezerwami kruszcowymi coraz bardziej się rozluźniają 1 manipulowanie nią stanowi jeden ze sposobów oddziaływania na przebieg procesów gospodarczych (pieniądz neutralny). Istota p. wyraża się w jego funkcjach; dwie pierwsze wśród niżej wymienionych są podstawowe, konstytuują pojęcie p. jako ogólnego ekwiwalentu. 1. Funkcja miernika wartości polega na tym, że za pośrednictwem p. wyraża się w cenach wartość wszystkich towarów w jednoimiennych wielkościach, jednakowych pod względem jakości i porównywalnych pod względem ilości. Tą drogą przejawia się „immanentny miernik wartości towarów: czas pracy” (K. Marks). Do wyrażenia ceny towarów nie jest potrzebny p. realny. Do wypełnienia funkcji miernika wartości wystarcza p. wyobrażony, idealny, występujący jako abstrakcyjna jednostka rachunkowa. Pozostałe funkcje może pełnić tylko p. realny. Na podstawie tego, że równocześnie p. obiega realnie w procesie wymiany, w idealnym mierzeniu wartości znajdują wyraz stosunki istniejące w rzeczywistości między towarami a p. Oprócz wartości p. złotego czy papierowego wyrażonej w złocie występuje siła nabywcza pieniądza, wyrażająca się w ogólnym poziomie cen towarów. Siła nabywcza p., pojęcie jakościowo różne od wartości p., również nie musi pokrywać się z nią ilościowo; może np. zmieniać się, gdy wartość p. pozostaje bez zmian. P. może spełniać funkcję miernika wartości tylko jako jednostka określonej wielkości. Wielkość jednostki pieniężnej, czyli skalę cen, ustala władza pieniężna. W warunkach waluty złotej ustalała, ile jednostek pieniężnych bije się z kilograma złota, czyli ile złota zawiera jednostka pieniężna podzielona na niniejsze części. Skalę cen stanowiła w tym przypadku określona masa złota zawarta w Jednostce pieniężnej bądź za nią wymienialna. Parytety złota ustalone przez władze państwowe w warunkach p. papierowego mają jako skale cen jedynie charakter nominalny. 2. Funkcję środka cyrkulacji spełnia p. pośrednicząc w wymianie. Cyrkulację stanowi całokształt zazębiających się wzajemnie przeobrażeń towaru w p. i p. w towar, wyrażanych skrótowo w formule T—P—T. Przekształcając bezpośrednią wymianę towaru na towar w akt kupna-sprzedaży p. przezwycięża jej ograniczoność związaną z tym, że dochodziła ona do skutku jedynie wtedy, gdy obaj kontrahenci potrzebowali nawzajem swoich towarów. Równocześnie jednak za pośrednictwem p. powstaje możliwość oderwania się aktu kupna od aktu sprzedaży, braku równowagi między popytem a podażą, kryzysów nadprodukcji. Dlatego w analizie realizacji towarów nie wolno abstrahować od p., jak to faktycznie czynił np. Say (Saya prawo rynku). Jako środek cyrkulacji p. spełnia rolę służebną w stosunku do wymiany towarów. Towarowa strona procesu cyrkulacji, przede wszystkim wysokość cen towarów, określa pieniężną stronę cyrkulacji, masę obiegającego p. (pieniądza obieg), nie zaś odwrotnie, jak sądzą zwolennicy ilościowej teorii pieniądza (pieniądza teoria ilościowa). 3. P. służy jako środek tezauryzacji, czyli gromadzenia i przechowywania wartości w formie pieniężnej. Tezauryzacja może być celem samym w sobie, kiedy chodzi o zawładnięcie bogactwem w jego ogólnej formie. P. opuszcza wówczas sferę cyrkulacji, staje się bierny na długi okres i przekształca się w skarb. Do roli tej najlepiej nadaje się złoto. Po II wojnie światowej ok. 1/4-1/3 złota wydobytego w świecie kapitalistycznym dostaje się do skarbców prywatnych tezauryzatorów, a bywają i takie lata, w których tezauryzacja i zużycie techniczno-przemysłowe pochłania całe wydobycie. Gromadzenie p. może być poza tym wywołane przez sam proces cyrkulacji, mianowicie nie- pokrywanie się w czasie i w wielkości kupna ze sprzedażą. W tym wypadku p. nie Jest puszczany w obieg przez jego właścicieli tylko czasowo. Podstawowa część tego rodzaju funduszy pieniężnych centralizuje się w warunkach rozwiniętego systemu kredytowego w bankach i staje się potencjalnie p. czynnym, mogącym obsługiwać wymianę towarów innych jednostek gospodarczych; w kapitalizmie stanowi poza tym potencjalny kapitał pieniężny. W roli tej występuje już p. we wszystkich swoich postaciach. Dzięki kredytowi gromadzony p. może pozostawać równocześnie środkiem cyrkulacji. Przechodzenie masy p. od postaci czynnej do biernej i odwrotnie ma ważne znaczenie dla regulowania rozmiarów obiegu pieniężnego. 4. Przy spłacie wszelkich zobowiązań dłużnych p. występuje jako środek płatniczy. Sprzedaż kredytowa ułatwia realizację towarów. Zaciągnięcie zobowiązań oddziela jednak od ich spłaty określony czas. Zmiany siły nabywczej p. w tym czasie odbijają się zgoła inaczej na sytuacji dłużników i wierzycieli i zwiększają dodatkowo możliwości zakłócenia równowagi rynkowej. Rozwój stosunków kredytowych stanowi podstawę pojawienia się i rozpowszechnienia kredytowych narzędzi cyrkulacji (weksle, banknoty, czeki) oraz wzajemnego kompensowania należności i zobowiązań (clearing, rozliczenia bezgotówkowe) oszczędzając coraz bardziej p. gotówkowy. Funkcja p. jako środka płatniczego w trakcie rozwoju gospodarczego zyskuje na znaczeniu w stosunku do funkcji środka cyrkulacji i tezauryzacji. 5. Jako pieniądz światowy p. spełnia wymienione już poprzednio funkcje, z tym zastrzeżeniem że odnoszą się one do wymiany międzynarodowej. W tym przypadku odznacza się przede wszystkim tym, że występuje wyłącznie w naturalnej postaci towarowej (złota na wagę). „Sposób jego istnienia staje się adekwatny jego pojęciu” (K. Marks). W tej postaci pozostał do dzisiaj ostatecznym środkiem wyrównywania rozliczeń na rynku światowym. Omówione funkcje p. są jego funkcjami ogólnymi, charakterystycznymi dla gospodarki towarowo-pieniężnej w ogóle. W poszczególnych formacjach społeczno-ekonomicznych obsługują one różne stosunki produkcji. W warunkach kapitalizmu p. przekształca się w kapitał i wszystkie jego funkcje obsługują proces krążenia kapitału (kapitału ruch okrężny), czyli proces produkcji, realizacji i przywłaszczenia wartości dodatkowej. P. stanowi tu narzędzie wyzysku. Wraz ze szczytowym rozwojem towarowego charakteru produkcji w tym ustroju p. staje się największą potęgą i „otwiera wszystkie drzwi”. „Robienie pieniędzy” staje się najważniejszym motywem działalności gospodarczej i nie tylko gospodarczej. Gospodarka socjalistyczna zachowuje charakter towarowo-pieniężny. Członkowie społeczeństwa otrzymują swój udział w dochodzie narodowym w postaci p. i wymieniają go zgodnie ze swoimi preferencjami na poszczególne towary i usługi. Na rynku środków konsumpcji p. funkcjonuje w pełni jako ogólny ekwiwalent. Równocześnie gospodarka socjalistyczna redukuje znaczenie p. jako nosiciela niezależnej potęgi ekonomicznej i społecznej. Zanika tu częściowo jedna z cech p. jako ogólnego ekwiwalentu, mianowicie bezpośrednia wymienialność na wszystkie towary. Podstawowe środki produkcji nie są przedmiotem wymiany rynkowej, co wraz z likwidacją systemu wyzysku najemnej siły roboczej usuwa możliwości przekształcania się p. w kapitał Jako środek przywłaszczania rezultatów cudzej pracy. W stosunkach między państwem a przedsiębiorstwami socjalistycznymi p. jest wykorzystywany przede wszystkim jako środek organizacji i kontroli produkcji społecznej i podziału.

Pasywa

Pasywa, źródła pochodzenia i przeznaczenie środków gospodarczych, jakimi rozporządza w danym momencie jednostka gospodarująca; obejmują: 1. fundusze własne (odpowiednik środków przydzielonych przedsiębiorstwu oraz wygospodarowanych przez nie); 2. kredyty bankowe (odpowiednik środków uzyskanych w formie pożyczki z banku); 3. różne zobowiązania (odpowiednik środków przeznaczonych na spłatę tych zobowiązań); 4. fundusze specjalnego przeznaczenia (odpowiednik środków przeznaczonych na specjalne cele); 5. dochody przyszłych okresów (odpowiednik części aktywów uzyskanych w danym okresie, dotyczących okresu przyszłego). W przedsiębiorstwach kapitalistycznych p. dzieli się na kapitały własne i wymienione wyżej p. Termin „p.” znajduje głównie zastosowanie do oznaczenia treści jednej z dwóch stron bilansu (bilans w rachunkowości). P. stałe — pewna grupa p., która występuje stale jako zobowiązanie przedsiębiorstwa.

Papiery wartościowe

Papiery wartościowe(walory), papiery reprezentujące prawa majątkowe przysługujące ich właścicielowi. Można je podzielić na papiery o dochodzie stałym i zmiennym. P.w. o dochodzie stałym reprezentują wierzytelność, której wielkość — zarówno kapitału, jak i dochodu — określona jest w kwocie pieniężnej już w chwili emisji, tj. wypuszczenia ich do obiegu. Rozróżnia się tu p.w. podlegające wykupowi, tj. obligacje, i nie podlegające wykupowi, tzw. renty wieczyste; p.w. podlegające wykupowi można podzielić na wykupywane jednorazowo z chwilą nadejścia terminu płatności (niektóre obligacje) oraz na spłacane stopniowo przez losowanie w ciągu określonego czasu (większość obligacji). Wśród pożyczek państwowych specjalną formą, rozpowszechnioną również w krajach socjalistycznych, są tzw. pożyczki premiowe, w których część lub całość oprocentowania przeznacza się na premie, tj. wygrane rozlosowywane między posiadaczy obligacji. P.w. o dochodzie zmiennym są to papiery reprezentujące prawo do udziału w majątku przedsiębiorstwa oraz do udziału w zysku osiąganym przez emitującą je spółkę i do odpowiedniej liczby głosów na zebraniu akcjonariuszy (udziałowców). Należą tu akcje, udziały i świadectwa założycielskie. Najnowszą odmianą p.w. są obligacje konwersyjne (conoertible bonds, convertible prefered stock), uprawniające posiadacza do zamiany ich na akcje tej spółki, a więc zmianę stosunku wierzyciela na współwłaściciela. P.w. są w krajach kapitalistycznych przedmiotem obrotu na giełdach pieniężnych; nie każdy jednak p.w. dopuszczany jest do obrotów giełdowych, zależy to bowiem od decyzji władz giełdy. Z reguły dopuszczane są do obrotów na giełdzie p.w. państwowe, związków komunalnych oraz niektóre akcje i obligacje większych przedsiębiorstw. Ponadto p.w. są kupowane i sprzedawane przez banki, kantory bankowe itd. W państwach socjalistycznych p.w. występują w formie akcji przedsiębiorstw i banków, które mimo uspołecznienia zachowały formę spółek akcyjnych np. Bank Handlowy w Warszawie SA), w formie obligacji pożyczek państwowych, bonów skarbowych i bonów oszczędnościowych. Obligacje pożyczek państwowych podlegają wykupowi przez upoważnione instytucje finansowe (w Polsce PKO) w terminach płatności (losowania).

Oszczędności

Oszczędności (oszczędzanie) w ujęciu makroekonomicznym reprezentują tę część dochodu narodowego, wytworzonego w danym okresie, która nie została wykorzystana na cele spożycia (z dochodów osobistych ludności lub z funduszów społecznych), lecz „zaoszczędzona”, tzn. zainwestowana w środkach trwałych lub obrotowych (zapasach) służących rozwojowi produkcji i zaspokajaniu potrzeb społeczeństwa w przyszłości. O. w tym znaczeniu pokrywają się z pojęciem skumulowanej części dochodu narodowego (akumulacja rzeczowa). Inwestycje wymagają odpowiednich źródeł finansowania. W gospodarce kapitalistycznej są nimi zyski i podatki (w zakresie finansowania inwestycji publicznych), stanowiące formy przejmowania produktu dodatkowego, oraz oszczędności ludności utrzymującej się z pracy i świadczeń społecznych (robotnicy, rzemieślnicy, farmerzy, emeryci itp.). Część dochodów (zysków, podatków, płac itd.) wykorzystywana na cele inwestycyjne stanowi pieniężny wyraz o. Mogą one być wykorzystane do finansowania inwestycji bezpośrednio, gdy oszczędzający (przedsiębiorstwo, gospodarstwo domowe, państwo) sam inwestuje, lub pośrednio, gdy jego o. przekazywane są innemu inwestorowi, co następuje w formie kredytu bankowego lub zakupu papierów wartościowych. O. wykorzystywane bezpośrednio są ex definitiona równe inwestycjom. Przedstawiciele ekonomii burżuazyjnej uważali dawniej, że o., które można zastosować pośrednio, stanowią czynnik aktywny, pobudzający do inwestycji przez mechanizm działania stopy procentowej. Obecnie przeważa pogląd, że w makroekonomicznym ujęciu o. dostosowują się do poziomu inwestycji, a więc są elementem biernym. Dostosowanie to następuje za pomocą zmian wielkości dochodu narodowego i odpowiadających temu zmian dochodów pieniężnych. Rozbieżność między inwestycjami a o. może nastąpić tylko ex antę, i to wówczas, gdy decyzje dotyczące zwiększenia lub zmniejszenia wielkości inwestycji nie pokrywają się z decyzjami społeczeństwa, dotyczącymi zwiększenia lub zmniejszenia o. Jeśli w momencie wyjściowym występują znaczne rezerwy sił wytwórczych, wówczas dodatkowe inwestycje spowodują wzrost produkcji i dochodów, a na tej podstawie wzrost o. (działanie mnożnika inwestycyjnego). Będą to o. dobrowolne (spontaniczne), powstające w wyniku spontanicznych decyzji oszczędzających. Gdy inwestycje rosną po osiągnięciu pełnego wykorzystania sił wytwórczych, zaś skłonność do o. nie ulega zmianie, wówczas proces ekspansji gospodarczej prowadzi do inflacji i narzucenia społeczeństwu przymusowych o. Pojawiają się one w wyniku wzrostu cen dóbr konsumpcyjnych, który zwiększa zyski przedsiębiorstw, a zmniejsza realny popyt konsumentów w stosunku do zarobków nominalnych. Jeśli natomiast wzrośnie skłonność do o. przy tym samym poziomie inwestycji, wówczas zmniejszenie wydatków konsumpcyjnych spowoduje spadek produkcji, zatrudnienia i dochodów, a tym samym zamierzone o. zrealizują się na niższym poziomie. W ten sposób ex post o. dostosowują się do osiągniętego poziomu inwestycji. W późniejszym okresie modele równowagi między o. a inwestycjami uzupełniono funkcją długu publicznego i nadwyżki eksportowej. W gospodarce socjalistycznej występują podobne z nazwy źródła finansowania inwestycji, z tym że zmienia się zupełnie treść społeczna podziału dochodu narodowego, a tym samym i treść społeczna takich pojęć, jak zysk, podatek itp. Zmiana stosunków produkcji i rozwinięty dzięki temu system planowania gospodarczego umożliwiają dostosowanie ogólnych rozmiarów o. do inwestycji już ex antę, a nie dopiero ex post. Problem polega na tym, w jakim stopniu inwestycje mogą być finansowane z dobrowolnych i zwrotnych świadczeń ludności w formie gromadzonych przez nią o. (zasoby pieniężne ludności), a w jakim stopniu ze świadczeń obowiązkowych i bezzwrotnych, narzuconych w postaci akumulacji pieniężnej przedsiębiorstw, podatków opłacanych bezpośrednio przez ludność i innych form produktu dodatkowego. W tych warunkach wzrost oszczędności ludności powoduje więc zmniejszenie aktualnej stopy produktu dodatkowego lub umożliwia zwiększenie inwestycji bez dodatkowych obciążeń ludności, a więc prowadzi zawsze do wyższego poziomu dochodów realnych. Odpowiednikiem inwestycji (akumulacji rzeczowej) jest więc ta część produktu dodatkowego, która przewyższa wydatki ma spożycie z funduszów społecznych oraz oszczędności ludności.

Opłata

Opłata, jest kategorią prawno-finansową, oznaczającą świadczenie pieniężne na rzecz państwa związane bezpośrednio z wzajemnym świadczeniem ze strony państwa. O. są świadczeniami bezzwrotnymi, ustalanymi jednostronnie przez państwo i przymusowymi. Ekonomicznie o. są kategorią pośrednią między podatkiem a ceną. Precyzyjne jednak rozróżnienie tych trzech pojęć jest trudne, stosowane w tym celu kryteria podziału często zawodzą. Praktyka i ustawodawstwo stosują te określenia niekiedy zamiennie i nieprecyzyjnie. W zasadzie istotną cechą, która odróżnia o. od podatków jest występowanie wzajemnego świadczenia ze strony państwa na rzecz osoby uiszczającej o. Często jednak to świadczenie wzajemne nie wynika z potrzeb obywatela, lecz jest wyrazem obowiązku ustalonego przez państwo (np. różne o. rejestracyjne). Niekiedy wprowadza się obowiązek uiszczania o. w związku z czynnościami cywilnoprawnymi (np. niektórymi umowami, jak małżeńskie umowy majątkowe), w których ze strony państwa nie ma w ogóle żadnego świadczenia. Ustawodawstwo przewiduje niekiedy nazwę o. dla świadczeń pieniężnych na rzecz państwa, będących wyraźnie podatkami (np. o. targowa). Odróżnienie o. od cen jest szczególnie trudne, gdyż ceny są również świadczeniem pieniężnym związanym z wzajemnym świadczeniem. W celu rozróżnienia przyjmuje się niekiedy kryterium kosztów: o. to świadczenia, które ze względu na wielkość nie pokrywają pełnych kosztów świadczenia wzajemnego, natomiast ceny z reguły są wyższe od kosztów. Ten sposób rozgraniczenia o. i cen nie jest doskonały; koszty świadczeń ze strony państwa często w ogóle nie dadzą się obliczyć (np. koszt czynności urzędowej), a niekiedy ceny są ustalane poniżej kosztów. Właściwym kryterium podziału jest materialny (przy cenach) i niematerialny (przy o.) charakter wzajemnego świadczenia ze strony państwa. O cenie mówimy wówczas, gdy wzajemnym świadczeniem jest towar, o o. — gdy wzajemnym świadczeniem jest czynność nie mająca wartości materialnej (np. nauczanie). Ale i tutaj występują trudności, gdy świadczenie ze strony państwa ma charakter mieszany, gdy usługi niematerialne łączą się ze świadczeniem dóbr materialnych (np. o. za pobyt w szpitalu czy żłobku). Cele stosowania o. są dwojakie: 1. fiskalne, tzn. skierowane na osiągnięcie dochodów w celu odciążenia wydatków ponoszonych przez państwo na utrzymanie danej instytucji (np. o. za korzystanie z urządzeń socjalnych lub kulturalnych); 2. przeciwdziałające nadmiernemu absorbowaniu organów państwowych, tzn. hamujące zbędną liczbę podań i wniosków kierowanych do urzędów itp. (np. o. skarbowe od podań, o. sądowe w postępowaniu cywilnym). O. można podzielić na dwie zasadnicze grupy: 1. o. związane z czynnościami urzędowymi; 2. o. za korzystanie z urządzeń państwowych, głównie w dziedzinie usług socjalno-kulturalnych. Istnieje też inny ich podział: o. pobierane na rzecz budżetu państwa i o. pobierane na rzecz przedsiębiorstw państwowych (np. o. pocztowe). Liczba różnego rodzaju o. jest w Polsce bardzo duża. Do najczęściej spotykanych należą o.: skarbowe, administracyjne za czynności nie objęte o. skarbową, patentowe, legalizacyjne, probiercze, sądowe, konsularne, notarialne, paszportowe, elektryfikacyjne, melioracyjne, od środków transportowych, rowerowe, targowe, uzdrowiskowe oraz liczne rodzaje o. za korzystanie z usług instytucji państwowych (zwłaszcza urządzeń socjalno-kulturalnych) i przedsiębiorstw państwowych (np. o. portowe, pocztowe, tramwajowe).

Obligacja

Obligacja, średnio- lub długoterminowy papier wartościowy, potwierdzający zobowiązanie emitenta do: 1. spłaty w określonym terminie lub w określonym przedziale czasowym wyszczególnionej kwoty; 2. bieżącego regulowania do czasu spłaty długu określonych odsetek. Emitentem o. może być państwo, związki publicznoprawne (np. samorząd terytorialny), państwowe lub prywatne przedsiębiorstwo (w krajach kapitalistycznych). Oprocentowanie może mieć charakter stały bądź premiowy. W pierwszym przypadku odsetki wypłacane są posiadaczom o. wg jednolitej stopy w określonych terminach, w drugim natomiast łączna kwota odsetek rozlosowywana jest między ograniczoną liczbę o. Zwykle warunki emisji łączą system premiowego oprocentowania z systemem wykupu o., na które zostały wylosowane premie. Gdy emisja o. rozprowadzana jest po kursie niższym od wartości nominalnej, różnica stanowi ukrytą formę dodatkowego oprocentowania. Ponadto w celu zwiększenia atrakcyjności o. państwo zwalnia o. od podatków, a także zaofiarowuje ich posiadaczom inne przywileje. Z reguły o. emitowane są na okaziciela, niekiedy tylko mają charakter imienny, co zwykle łączy się z ograniczeniami obrotu tymi walorami. W pewnych okolicznościach państwo ogłasza przymusowe subskrypcje o. W krajach kapitalistycznych o. są przed miotem obrotów na rynku kapitałowym (rynek pieniężny, kapitałowy i kredytowy), którego instytucjonalną formę kontaktów stanowi giełda pieniężna. Często nowe emisje o. lokowane są na rynku kapitałowym poza giełdą w postaci subskrypcji lub za pośrednictwem banków i innych instytucji finansowych. Subskrypcyjną metodę sprzedaży nowych emisji o. stosują z reguły kraje socjalistyczne. Nominalna rentowność o. równa jest ich oprocentowaniu. Rentowność realna o. jest funkcją jej kursu na rynku kapitałowym. W przypadku kursu notowanego poniżej wartości nominalnej o. jej realna rentowność przekracza rentowność nominalną, i odwrotnie — wyższy od nominalnego kurs o. kształtuje jej realną rentowność poniżej nominalnej. Dla posiadacza o. stanowi dowód wierzytelności, czym różni się od akcji będącej dowodem jego udziału w kapitale spółki akcyjnej i dającej prawo do dywidendy.

Netto

Netto: 1. waga towaru — waga bez opakowania; 2. cena n.- cena towaru po odliczeniu rabatów lub dodaniu ew. kosztów, prowizji itp.; 3. zysk n. (czysty zysk) — zysk po potrąceniu kosztów związanych z jego osiągnięciem; 4. płaca n„ wynagrodzenie po potrąceniu podatków.