Archive for the ‘Bankowość’ Category

Hipoteka

Hipoteka, ograniczone prawo rzeczowe na nieruchomości związane z wierzytelnością i służące do jej zabezpieczenia. Przepisy o h. znajdują się w kodeksie cywilnym. H. polega na uprawnieniu wierzyciela do zaspokojenia zabezpieczonej hipotecznie wierzytelności z obciążonej hipotecznie nieruchomości z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (z wyjątkiem wierzycieli korzystających z mocy ustawy ze szczególnego uprzywilejowania). Zaspokojenie wierzyciela z nieruchomości obciążonej hipotecznie następuje przez sprzedaż nieruchomości, w trybie przewidzianym przepisami o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Obciążona nieruchomość może stanowić własność dłużnika lub innej osoby (wyrażającej zgodę na zabezpieczenie wierzytelności dłużnika na należącej do niej nieruchomości). H. nie uprawnia wierzyciela do korzystania z obciążonej nieruchomości. Między h. obciążającymi tę samą nieruchomość istnieje określona hierarchia: h. ustanowiona wcześniej ma pierwszeństwo przed h. ustanowionymi później. Wierzyciel mający pierwszeństwo może wykorzystać swoje uprawnienia tak, jak gdyby inne, ustanowione później h. nie istniały. Ustanowienie h. następuje przez zawarcie umowy między wierzycielem a właścicielem nieruchomości i dokonanie wpisu do księgi wieczystej. Celem h. jest zatem zabezpieczenie i zaspokojenie oznaczonej wierzytelności z cudzej rzeczy nieruchomej z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi każdorazowego właściciela nieruchomości. H. podobna jest więc do -r zastawu. Przedmiotem h. — w odróżnieniu od zastawu —. są jednak tylko rzeczy nieruchome. W ustroju kapitalistycznym h. ma szerokie zastosowanie. Kredyt hipoteczny szczególnie szeroko rozwinięty jest w krajach Europy środkowej: w NRF, w Austrii i w Szwajcarii. W rolnictwie kredyt hipoteczny najczęściej zaciągany jest na zakup maszyn i narzędzi, na melioracje, na uprzemysłowienie gospodarstw. Kredyt hipoteczny na nieruchomościach miejskich służy przede wszystkim do zabezpieczania pożyczek udzielonych na budownictwo. Obecnie w Polsce h. ma zastosowanie bardzo ograniczone. H. jest wykorzystywana m. in. w akcji finansowania indywidualnego budownictwa mieszkaniowego.

Finanse

Finanse, kategoria ekonomiczna nieodłącznie związana z gospodarką towarowo-pieniężną. W warunkach, gdy wszystkie lub prawie wszystkie produkty pracy przybierają formę towarów, wymiana i podział tych produktów nie dokonują się w sposób bezpośredni, lecz za pomocą -pieniądza. W tych warunkach pieniądz jest nieodzownym narzędziem podziału produktu społecznego i dochodu narodowego. F. nazywamy stosunki ekonomiczne, polegające na gromadzeniu, podziale i wydatkowaniu zasobów pieniężnych. F. są formą podziału produktu społecznego. Pieniądz i f. jako kategoria pieniężna funkcjonują w sferze cyrkulacji, w której dokonuje się wymiana i podział. Ale procesy wymiany i podziału są ściśle związane z procesami produkcji i spożycia, gdyż podział dochodu narodowego na część akumulowaną i spożywaną określa możliwości wzrostu produkcji w przyszłości, strukturę działową produkcji, wielkość i strukturę spożycia zbiorowego i indywidualnego. Stąd f. jako pieniężna forma podziału produktu społecznego kształtują nie tylko przebieg wymiany i podziału, ale wywierają również pośredni wpływ na kształto wanie się produkcji i spożycia. F. nie obejmują ogółu zjawisk pieniężnych, zachodzących w gospodarce społecznej. Do f. zalicza się te zjawiska pieniężne, które polegają na rzeczywistym przepływie strumieni pieniężnych oraz na tworzeniu przesłanek, powodujących przepływy tych strumieni w przyszłości (np. zaciąganie zobowiązań pieniężnych, wymiar podatków). Do f. nie zalicza się natomiast takich zjawisk pieniężnych, których treścią nie jest ani aktualny, ani przyszły ruch zasobów pieniądza. Przykładem takich zjawisk może być wykorzystywanie pieniądza jako miernika wartości przy planowaniu produkcji, przy księgowej i statystycznej ewidencji różnych procesów gospodarczych itp. Jako forma podziału produktu społecznego f. nie określają jeszcze zasad społecznych, którym ten podział jest podporządkowany. F. — to sposób podziału produktów (oraz oddziaływania na produkcję) za pomocą pieniądza, odróżniający się np. od naturalnego (bezpośredniego) podziału, którym powszechnie posługiwały się społeczeństwa na niskim szczeblu rozwoju; podział naturalny może występować jeszcze w formach szczątkowych w społeczeństwach wysoko rozwiniętych. F. jako pieniężną formą wymiany i podziału produktów posługują się w różnym zakresie i na różnych zasadach społeczeństwa w poszczególnych formacjach społeczno-ekonomicznych. Jeżeli jyięc chcemy wskazać nie tylko na formę, w której dokonywana jest wymiana i podział produktu społecznego, ale także i na ogólne zasady, którym podział ten jest podporządkowany, nie możemy mówić o f. w ogóle, lecz o f. konkretnych formacji społeczno-ekonomicznych, a zatem o f. feudalnych, kapitalistycznych lub socjalistycznych. W każdej z tych formacji pieniężna forma wymiany i podziału występuje we właściwym dla niej zakresie i podporządkowana jest innym zasadom, dokonuje się w interesie innej klasy społecznej. W toku historycznego rozwoju f. wykształciło się wiele instytucji charakterystycznych dla tej dziedziny zjawisk ekonomicznych, np. budżet państwa, podatki, opłaty, kredyt bankowy, oprocentowanie. Mimo różnic w treści społecznej zjawisk finansowych, instytucje te — jako narzędzia podziału produktu społecznego — mogą być wykorzystywane w różnych formacjach społeczno-ekonomicznych. Społeczeństwo przechodząc z jednej formacji do drugiej nie odrzuca wszystkich form wypracowanych w poprzednich formacjach; przyjmując niektóre z nich wypełnia je nową treścią i przystosowuje je do nowych warunków i potrzeb.

Filia

Filia, oddział lub ekspozytura przedsiębiorstwa związana z nim finansowo i dyspozycyjnie oraz dokonująca podstawowych operacji stanowiących przedmiot działalności przedsiębiorstwa macierzystego. Stopień samodzielności f. bywa różny, a jej stan formalny nie jest sprecyzowany żadnym aktem normatywnym. W polskim słownictwie ekonomicznym nazwa f. wychodzi z użycia, ustępując miejsca oddziałom lub ekspozyturom terenowym (np. wojewódzkim, powiatowym).

Dochód czysty

Dochód czysty, ogólnie — część sumy cen produktów pozostająca po pokryciu kosztów własnych przedsiębiorstw socjalistycznych. Tak rozumiany d.cz. pokrywa się z produktem dodatkowym z potrąceniem pewnych elementów wchodzących w skład kosztów własnych (np. kar za zwłokę i odsetek bankowych). D. cz. ulega podziałowi na d.cz. przedsiębiorstwa i d.cz. państwa (scentralizowany d.cz.). Część zysku przedsiębiorstwa, która pozostaje do jego dyspozycji o przeznaczona jest na powiększenie jego środków trwałych i obrotowych, a także na zaspokojenie potrzeb zbiorowych załogi (np. na budownictwo mieszkaniowe), stanowi d.cz. przedsiębiorstwa. Część zysku i podatek obrotowy, które przedsiębiorstwa socjalistyczne przekazują państwu, stanowi d.cz. państwa, z którego pokrywane są wydatki na inwestycje oraz przyrost zapasów i rezerw, a także na utrzymanie sfery działalności poza produkcją materialną (tzw. nieprodukcyjnej).

Dewizy

Dewizy: 1. określeniem tym obejmuje się różnego rodzaju należności zagraniczne: należności pieniężne, bez względu na to, czy występują w formie pieniędzy zagranicznych lub dokumentów stwierdzających istnienie należności (weksle, czeki, przekazy, papiery wartościowe, książeczki oszczędnościowe), czy też pozbawione są takiej formy i stanowią różnego rodzaju wierzytelności nie ujęte w dokumentach, np. należności książkowe lub pozostałości na rachunkach w bankach; 2. wymienione wyżej rodzaje należności zagranicznych z wyłączeniem pieniędzy zagranicznych (banknotów i monet), nazywanych walutami zagranicznymi; w tym znaczeniu określeniu „d.” bywa przeciwstawiane określenie „waluty obce”; 3. należności zagraniczne, które ze względu na swoją formę i płynność mogą służyć jako środki płatnicze w obrotach z zagranicą, a zatem krótkoterminowe należności z wyłączeniem długoterminowych lokat zagranicznych (akcji, papierów wartościowych, udziałów w przedsiębiorstwach); w tym znaczeniu d. są przedmiotem regularnych obrotów między poszczególnymi przedsiębiorstwami handlu zagranicznego a bankami. Kursy d. objęte są notowaniami kursowymi (walutowe kursy). Obroty d. mogą być wolne, tj. nie podlegać żadnym ograniczeniom, lub reglamentowane, tj. ograniczone przepisami prawnymi (dewizowe ograniczenia).

Deflacja

Deflacja, termin rozumiany niejednoznacznie, odnosi się do: 1. polityki pieniężno-kredytowej i polityki finansowej; 2. stanu nierównowagi rynkowej. D. odnosząca się do polityki pieniężno-kredytowej systemu bankowego i polityki finansowej państwa oznacza zmniejszanie dopływu środków pieniężnych do gospodarki i powodowanie zwiększonego ich odpływu z gospodarki; tak rozumiana d. wywołuje kontrakcję, czyli kurczenie podaży pieniądza i drenowanie rynku pieniężnego. Typowe d., które spotyka się w gospodarce kapitalistycznej, realizowane są przez system bankowy i skarb państwa za pomocą obniżania granicy dopuszczalnej emisji pieniądza, podnoszenia stopy dyskontowej, podwyższania procentu rezerw minimalnych, które banki handlowe mają obowiązek utrzymywać w charakterze wkładów w banku centralnym, forsowania sprzedaży -> obligacji państwowych, zwiększania obciążeń podatkowych, obcinania wydatków na cele publiczne i gromadzenia nadwyżki budżetowej (budżetowa nadwyżka). D. może przyczynić się do zahamowania wzrostu lub ograniczenia efektywnego popytu, wzmożenia konkurencji między sprzedawcami i nacisku na ceny, osłabienia działalności inwestycyjnej, a wraz z tym do powiększenia rezerw siły roboczej i nacisku na płace. D. w wymienionym znaczeniu jest przede wszystkim przeciwstawieniem -> inflacji w sferze pieniądza, kredytu i finansów. Stosowana w charakterze środka zwalczania inflacji nosi także miano dezinflacji. D. bywa też stosowana w trakcie ekspansji gospodarczej jako zabieg mający przeciwdziałać nadmiernej wybujałości cyklicznego ożywienia i zapobiegać tzw. przegrzaniu koniunktury. Ponadto państwa kapitalistyczne uciekają się do niej jako do środka obrony rezerw -> pieniądza światowego w razie trudności zlikwidowania ujemnego salda -> bilansu płatniczego licząc na to, że kosztem ograniczenia popytu krajowego uda się im pobudzić ekspansję eksportową. Przy braku aktywnej antycyklicznej polityki gospodarczej, restrykcyjna polityka pieniężno-kredytowa towarzyszyła z reguły spadkowym fazom koniunktury. W czasie kryzysów w ślad za trudnościami zbytu i wywoływanym przez to. niedotrzymywaniem zobowiązań pożyczkowych wobec banków stosowano ograniczenia kredytowe i windowanie stopy procentowej, która w tej fazie cyklu dochodziła do najwyższego poziomu, co z kolei musiało jeszcze bardziej zaostrzać zjawiska kryzysowe. W tym kierunku oddziaływało także państwo, gdy wobec zmniejszonych wpływów podatkowych redukowało swoje wydatki; ta polityka nosiła również miano d., choć w przeciwieństwie do dezinflacji występowała w warunkach niedostatku globalnego popytu, nie zaś jego nadmiaru. Od lat 30-tych XX w. zaczął wykształcać się antycykliczny interwencjonizm państwa usiłującego własnymi wydatkami skompensować spadek aktywności gospodarczej sektora prywatnego i w spadkowych fazach cyklu koniunkturalnego zaczęto stosować politykę „taniego pieniądza”. Pojęcie „d.” odnoszące się — zwłaszcza w ekonomii niemarksistowskiej — nie do określonej polityki pieniężno-kredytowej i finansowej, lecz do stanu nierównowagi rynkowej, bywa używane jako odpowiednik względnej nadprodukcji towarów i niedostatku efektywnego popytu i stosowane jest jako synonim pojęcia „recesja gospodarcza”. Nadwyżka podaży nad popytem przy danych cenach nosi w związku z tym miano luki deflacyjnej. Ponieważ swoiste cechy i przyczyny kryzysowych zjawisk nadprodukcji dalece wykraczają poza sferę polityki pieniężnej, kredytowej i finansowej, określanie jednym terminem „d.” tak różnorodnych treści nie ma naukowego uzasadnienia. Słuszniej byłoby więc zamiast o luce deflacyjnej mówić o luce popytowej.

Deficyt

Deficyt: 1. niedobór wpływów na pokrycie rozchodów (nadwyżka wydatków nad wpływami) w bilansach finansowych, towarowych, materiałowych; 2. nadwyżka kosztów nad dochodami z całokształtu działalności przedsiębiorstwa lub z jej poszczególnych elementów. D. budżetowy — sytuacja, w której wydatki budżetu przewyższają jego dochody i stąd występuje brak pokrycia dla części wydatków. Materiał deficytowy: 1. materiał sprzedawany po cenie nie pokrywającej kosztów jego produkcji; 2. materiał, którego produkcja nie pokrywa zapotrzebowania rynku. Przedsiębiorstwo deficytowe — przedsiębiorstwo nie pokrywające swoich kosztów (wydatków) z własnych dochodów (wpływów). Określenie d. jest niekiedy stosowane jako synonim pojęć: strata, niedobór, brak, manko.

Debet

Debet, lewa strona konta, służąca do księgowania wielkości traktowanych jako dodatnie w systemie zapisu podwójnego, tj. w zależności od charakteru konta — zwiększeń zasobów dóbr materialnych, środków pieniężnych, papierów wartościowych, stanu należności, zmniejszeń funduszów i stanu zobowiązań oraz poniesionych kosztów i strat. Na określenie lewej strony konta używa się również terminu „Winien”. Zapisy księgowe na stronie d. jakiegokolwiek konta nazywa się ogólnie jego obciążeniem.

Czek

Czek, udzielone bankowi pisemne zlecenie (na specjalnym formularzu) wypłacenia okazicielowi lub oznaczonej osobie podanej sumy pieniężnej ze środków będących w dyspozycji wystawcy, najczęściej z sum posiadanych przez niego na rachunku bankowym. Cz. ma formę blankietu wydawanego przez bank posiadaczowi rachunku bankowego w postaci tzw. książeczki czekowej. Cz. musi zawierać następujące dane: 1. nazwę „czek” w tekście; 2. bezwarunkowe polecenie wypłaty sumy pieniężnej określonej cyfrowo i słownie; 3. nazwę i siedzibę banku mającego dokonać wypłaty; , 4. oznaczenie. rachunku, z którego wypłata ma być. dokonana;. 5. datę i . miejsce wystawienia; 6. podpis wystawcy. Cz. gotówkowy — uprawnia okaziciela lub podaną w nim osobę do podjęcia określonej sumy gotówką w kasie banku; cz. rozrachunkowy — forma regulowania rozrachunków; płatnik (dłużnik) wręcza go wierzycielowi, który po ostemplowaniu i podpisaniu na odwrocie składa otrzymany cz. w banku wystawcy w celu bezgotówkowego (za pomocą rozrachunku) przekazania podanej w nim sumy z rachunku wystawcy na rachunek wierzyciela.

Credit

Credit, prawa strona konta, służąca do księgowania wielkości traktowanych jako ujemne w systemie zapisu podwójnego, tj. w zależności od charakteru konta zmniejszeń zasobów dóbr materialnych, środków pieniężnych, papierów wartościowych, stanu należności, zwiększeń funduszów i stanu zobowiązań oraz uzyskanych dochodów. Na określenie prawej strony konta używa się również terminu „Ma”. Zapisy księgowane na stronie c. jakiegokolwiek konta nazywa się ogólnie jego uznaniem.