Archive for the ‘Biznes’ Category

Asortyment

Asortyment, struktura produkcji wg wyrobów. Struktura asortymentowa jest podstawowym elementem planu proporcjonalnego rozwoju gospodarczego. Planowanie a. ma na celu ustalanie zadań asortymentowych najbardziej optymalnych z punktu widzenia gospodarki narodowej i poszczególnych przedsiębiorstw, uwzględniających najmniejsze społeczne nakłady pracy i maksymalne zaspokojenie potrzeb odbiorców. A. oznacza także zestaw towarów’, które dostosowane są do społecznego zapotrzebowania i potrzeb rynku oraz spełniają jednocześnie warunek rentowności i racjonalnej działalności aparatu handlu. A. powinien być kształtowany stosownie do występującego -> popytu. Rodzaj i wielkość popytu wpływają na poziom specjalizacji asortymentowej. A. odznacza się tylko względną stałością z powodu zmian zachodzących w popycie. Dążenie do prawidłowego zaopatrzenia rynku i wzrostu dochodu narodowego stwarza konieczność systematycznej analizy zagadnień związanych z polityką asortymentową. A. cechuje się szczegółową strukturą (zróżnicowanie wewnętrzne jednej lub kilku grup towarowych) i zakresem odzwierciedlającym objęte nim grupy i rodzaje towarów; ustala się go zgodnie z rodzajami towarów lub grupami towarowymi.

Ankieta

Ankieta, specjalny rodzaj badania, które jakkolwiek z natury swojej nie jest typowym statystycznym badaniem stosowane jest często do obserwacji statystycznej. A. przeprowadza się zawsze w celu zbadania jakiegoś ściśle określonego, charakterystycznego zagadnienia, które nie nadaje się do zbadania za pomocą sprawozdawczości bieżącej. W odróżnieniu od spisu czy rejestracji, które dostarczają możliwie pełnych informacji o badanym zjawisku, przy a. chodzi zawsze o naświetlenie jakiegoś określonego zagadnienia. Pytania zamieszczane w a. nie zawsze mają charakter ściśle statystyczny; badanie uzupełnia się dość często pytaniami o charakterze jakościowo-opisowym, np. pytaniem o opinię dotyczącą przyczyn zaobserwowanych faktów. Badania w formie a. organizują zazwyczaj różne instytuty badawcze. A. znajduje zastosowanie przy badaniu zjawisk społecznych, np. warunków mieszkaniowych, warunków pracy, warunków bytu. Przy analizie materiałów uzyskanych dzięki a. należy zachować bardzo wielką ostrożność; wyciąganie zbyt pochopnych i daleko idących wniosków oraz uogólnień jest niebezpieczne, gdyż zebrane za pomocą a. materiały nie są zawsze w pełni reprezentatywne dla środowiska, z którego pochodzą.

Amortyzacja

Amortyzacja (= umorzenie), odzwierciedla proces stopniowej utraty wartości użytkowanego majątku trwałego ( środki trwałe) i przenoszenia Jej na wytworzone przez te środki produkty. Utrata wartości majątku trwałego jest wywołana: 1. zużyciem fizycznym elementów i części obiektów, przejawiającym się w zmianie ich właściwości mechanicznych i chemicznych, zależnie od rodzaju środka trwałego, sposobu, czasu i intensywności jego eksploatacji, wpływów atmosferycznych itp.; 2. zużyciem moralnym (ekonomicznym), polegającym na utracie wartości wymiennej obiektów jeszcze przed ich zużyciem fizycznym, spowodowanej postępem techniczno-ekonomicznym. W praktyce rachunkowe odzwierciedlenie środków trwałych następuje przez dokonywanie odpisów, których wysokość reguluje system, obejmujący stawki i zasady ich stosowania. Zadaniem systemu jest prawidłowe odzwierciedlenie: l. procesu przenoszenia wartości zużycia środków trwałych na produkty 1 uwzględnienie tego zjawiska we właściwej wysokości w kosztach własnych i obliczaniu dochodu narodowego; 2. procesu zużywania się (utraty wartości) środków trwałych, czego wyrazem Jest ich umorzenie, określające Jednocześnie potrzeby w zakresie remontów i inwestycji; 3. wysokości funduszu na finansowanie wymiany środków, stanowiącego odpowiednik wliczanej w koszty (jest to tzw. fundusz); 4. aktywnego oddziaływania na właściwe wykorzystywanie i użytkowanie majątku trwałego (modernizowanie i zagospodarowanie zbędnych środków, właściwa gospodarka remontowa itp.). Prawidłowe spełnienie jednocześnie wszystkich wymienionych zadań jest trudne, dlatego też w praktyce podkreślana jest szczególnie (1) i (4) funkcja systemu Przy ustalaniu stawek uwzględnienia wymagają m. in.: 1. zasady grupowania różnego rodzaju obiektów, dla których dokonuje się Odpisów za pomocą Jednakowej stawki ; 2. sposób eksploatacji i stopień zużycia środków (np. zużycie moralne i Jego tempo, remonty kapitalne i ich wpływ na okres eksploatacji, koszty i dochody powstające w momencie likwidacji obiektu); 3. sposoby dostosowywania stawek do indywidualnych warunków eksploatacji środków trwałych. Zasady określają m. in.: 1. zakres podmiotowy (które Jednostki) oraz przedmiotowy (jakie środki trwałe) objęte są obowiązkiem dokonywania odpisów; 2. podstawę, od której oblicza się (np. wartość początkowa obiektu, wynikająca z ksiąg, lub aktualna, uwzględniająca cenę zakupu, wartość netto, tj. wartość początkowa zmniejszona o dotychczasowe zużycie); 3. sposoby dokonywania odpisów (np. metodą czasową, proporcjonalnie do czasu użytkowania obiektu, lub metodą produkcyjną, proporcjonalnie do wykonanej przez środek trwały pracy, mierzonej np. godzinami pracy lub przebiegiem); metoda produkcyjna może mieć zastosowanie tylko do niektórych środków trwałych; 4. rozłożenie w czasie; najczęściej stosowana Jest tzw. metoda równomiernej (liniowej), gdzie poszczególne okresy, w których obiekt jest użytkowany, obciążane są odpisami w jednakowej wysokości bądź na przestrzeni kolejnych okresów (metoda czasowa), bądź w przypadku identycznych efektów pracy (metoda produkcyjna); w krajach kapitalistycznych coraz bardziej popularna staje się metoda degresywnej, przy której wysokość odpisów w kolejnych okresach maleje, w rezultacie czego pierwsze lata użytkowania majątku są obciążane znacznie wyższą niż późniejsze; stosowanie degresywnej jest głównie uzasadniane tym, że pozwala ona: a) szybko tworzyć własne fundusze na inwestycje o znacznie szerszym zakresie niż potrzeba do odtworzenia zużytej części majątku, b) unikać — wobec wczesnego wycofania środków pieniężnych — skutków postępującej inflacji, c) zmniejszać ryzyko zużycia ekonomicznego i wpływu obniżonej sprawności środków trwałych na rentowność; możliwe jest też stosowanie rozwiązań mieszanych; 5. moment rozpoczęcia (np. zakończenia inwestycji lub przejęcie jej do faktycznego użytkowania) i zakończenia (np. po odpisaniu w całości wartości początkowej obiektu nie później jednak niż z chwilą jego wycofania z eksploatacji); 6. sposób pokrycia ew. różnicy między wartością początkową obiektu a jego dotychczasową, powstałej w przypadku przedwczesnej likwidacji obiektu. Systemy, przy których przyjmuje się znacznie krótszy okres obiektów od rzeczywistego czasu ich użytkowania lub podstawową część wartości majątku odpisuje w pierwszych latach eksploatacji, nazywane są często systemami przyspieszonej. Odrębne zagadnienie, regulowane w obrębie funduszu inwestycyjno-remontowe- go przedsiębiorstw, stanowią zasady gospodarki środkami pieniężnymi, które są odpowiednikiem odpisów (fundusz amortyzacyjny); ich przeznaczania także na remonty kapitalne (reprodukcja częściowa) lub tylko na inwestycje (reprodukcja pełna), wykorzystywania na cele rozwoju czy też wymiany, przyznawania przedsiębiorstwom lub ich jednostkom nadrzędnym prawa dysponowania nimi (wyłącznie bądź częściowo).

Akumulacja finansowa przedsiębiorstw

Akumulacja finansowa przedsiębiorstw, nadwyżka przychodów ze sprzedaży produkcji (towarów, usług) nad kosztami własnymi sprzedanej produkcji (towarów, usług); w takim ujęciu a.f.p. bywa też nazywana akumulacją na sprzedaży produkcji. Oprócz niej wyróżnia się jeszcze akumulację finansową z całokształtu działalności przedsiębiorstwa. Obejmuje ona, oprócz akumulacji finansowej na sprzedaży produkcji, także nadwyżki (niedobory) finansowe, wynikające z działalności ubocznej przedsiębiorstw (np. gospodarka mieszkaniowa) oraz saldo strat i zysków nadzwyczajnych. Ekonomicznym źródłem akumulacji finansowej socjalistycznych przedsiębiorstw produkcji materialnej jest wytworzony w nich produkt dodatkowy: nadwyżka wartości wytworzonej przez nakłady pracy żywej nad wynagrodzeniami pracowników przedsiębiorstw. Kwota akumulacji finansowej, nagromadzonej w określonym przedsiębiorstwie czy gałęzi przemysłu (zjednoczeniu), nie odzwierciedla jednak dokładnie wartości wytworzonego w nim produktu dodatkowego. Przyczyną odchyleń kwoty akumulacji finansowej od wartości produktu dodatkowego są przede wszystkim odchylenia cen od wartości poszczególnych produktów (w wyniku takich odchyleń może następować przesunięcie części akumulacji pieniężnej np. z gałęzi przemysłu, wytwarzających środki produkcji, do gałęzi przemysłu, wytwarzających środki spożycia), a także obowiązujące obecnie zasady ewidencji kosztów własnych. Do kosztów tych zalicza się wydatki, które obciążają wartość produktu dodatkowego, np. składki z tytułu ubezpieczeń społecznych, oprocentowanie kredytów bankowych, podatki zaliczane do kosztów własnych produkcji i in. A.f.p. jest podstawowym źródłem finansowania nakładów ponoszonych przez społeczeństwo socjalistyczne na dalszy rozwój gospodarki narodowej (finansowanie inwestycji netto i finansowanie przyrostu zasobów środków obrotowych), na finansowanie Inwestycji o przeznaczeniu nieprodukcyjnym (budownictwo mieszkaniowe, administracyjne, obronne itd.), jest też głównym źródłem finansowania tzw. konsumpcji zbiorowej, tj. wydatków związanych z utrzymaniem instytucji oświatowych, naukowych, kulturalnych, służby zdrowia, opieki społecznej itd. Znaczna część nakładów finansowanych z a.f.p. socjalistycznych jest realizowana (i musi być z natury rzeczy realizowana) w formie scentralizowanej. Tylko niewielka część tych nakładów może być dokonywana w sposób zdecentralizowany, tj. z funduszy przedsiębiorstw (i ich zjednoczeń), tworzonych z akumulacji finansowej. Konieczność centralizacji znacznej części akumulacji powoduje potrzebę jej podział u w przedsiębiorstwach i utworzenia z niej zarówno scentralizowanych funduszy budżetowych, jak i zdecentralizowanych funduszy przedsiębiorstw, kombinatów i zjednoczeń. Do najważniejszych instrumentów centralizacji części a.f.p. w budżecie państwa należą: oprocentowanie środków trwałych, podatek obrotowy 1 wpłaty z zysku. Oprocentowanie środków trwałych, stosowane w latach 1966—70 tylko w przemyśle kluczowym (i to nie we wszystkich jego gałęziach) od 1971 zostało wprowadzone powszechnie we wszystkich przedsiębiorstwach państwowych jako swego rodzaju podatek majątkowy, obciążający wartość brutto (tj. bez odliczenia umorzenia) środków trwałych, przy stopie 5. Celem oprocentowania jest stymulowanie intensywnego wykorzystywania majątku trwałego i hamowanie nie dość efektywnych inwestycji, ponieważ stopa oprocentowania stanowi Jeden z parametrów, wyznaczających minimum efektywności przy podejmowaniu nakładów Inwestycyjnych. Podatek obrotowy — po reformie cen zaopatrzeniowych i z 1971, pobierany głównie w przemyśle wytwarzającym środki spożycia — obciąża ceny zbytu wyrobów przemysłowych, gdy zawierają one normy akumulacji wyższe od przeciętnych dla przemysłu (za przeciętne uważa się normy wynoszące 6—3% wartości środków trwałych plus 3 planowanych kosztów własnych wyrobu). Obciążenie podatkiem obrotowym ceny zbytu określonego wyrobu przemysłowego (czy grupy wyrobów) obniża zysk, jaki na tym wyrobie realizuje producent, i dlatego podatek obrotowy jest nazywany czasem regulatorem zyskowności (rentowności) produkcji przemysłowej. W przypadku szczególnie niskich cen zbytu dla pewnych wyrobów może nastąpić regulowanie ich zyskowności „w górę”, przez przyznanie producentom budżetowej dotacji przedmiotowej, która staje się czymś w rodzaju „ujemnego podatku obrotowego”. Dotacje przedmiotowe, dość szeroko rozpowszechnione do końca 1970, od 1971 stosuje się w nowym systemie finansowym bardzo rzadko. Odjęcie od a.f.p. podatku obrotowego (lub dodanie budżetowych dotacji przedmiotowych) prowadzi do wydzielenia z tej akumulacji kwoty zysku przedsiębiorstwa. W niektórych przedsiębiorstwach wydzielenie zysku z akumulacji dokonuje się przez odjęcie dodatnich lub dodanie ujemnych różnic budżetowych (budżetowe różnice). Różnice budżetowe są instrumentem korekty akumulacji, gdy ten sam produkt sprzedaje się (lub kupuje się) po dwóch różnych cenach. Aby wyeliminować wynikające stąd zmiany akumulacji, różnice między tymi cenami rozliczane są przez przedsiębiorstwa z budżetem państwa. Do 1970 najpoważniejsze kwoty różnic budżetowych powstawały przy rozliczaniu transakcji eksportowych i importowych przez centrale handlu zagranicznego. Zmiana systemu rozliczeń w handlu zagranicznym i oparcie ich na tzw. cenach transakcyjnych (z dopuszczeniem dopłat i obciążeń) wyeliminowała ten rodzaj różnic budżetowych z praktyki finansowej. Zysk przedsiębiorstw jest głównym źródłem tworzenia celowych funduszy zdecentralizowanych w przedsiębiorstwach, kombinatach i zjednoczeniach. Fundusze te służą tworzeniu bodźców materialnego zainteresowania pracowników przedsiębiorstw wynikami gospodarki oraz finansowaniu inwestycji i przyrostu zapasów. Ponadto zysk może być źródłem spłaty kredytów bankowych, zaciągniętych na finansowanie budownictwa inwestycyjnego. Część zysku przedsiębiorstw państwowych wpłacana jest do budżetu, zgodnie z ustalonymi normami finansowymi. Wpłaty te są dokonywane za pośrednictwem zjednoczeń. W przedsiębiorstwach spółdzielczych miejsce wpłat z zysku do budżetu zajmują wpłaty podatku dochodowego od spółdzielczości. Zysk przedsiębiorstw jest ponadto podstawą obliczania syntetycznych wskaźników finansowych (kwota zysku, stopa zysku), które — oprócz stosowanych w niektórych przedsiębiorstwach syntetycznych wskaźników finansowych, nie nawiązujących do zysku (obniżka jednostkowych kosztów własnych produkcji i wynikowy poziom kosztów) — stanowią ważny element systemu bodźców ekonomicznych w przemyśle.

Akredytywa

Akredytywa, jedna z form rozliczeń bezgotówkowych, mająca na celu zagwarantowanie otrzymania należności (dla dostawcy) lub ułatwienie dysponowania środkami pieniężnymi (budżetowa i pieniężna). Dla dostawcy a. polega na tym, że nabywca towaru deponuje określoną kwotę w banku i upoważnia bank do dokonywania zapłat na rzecz dostawcy na warunkach uzgodnionych między odbiorcą (dłużnikiem) a dostawcą (wierzycielem). Niekiedy polega tylko na udzieleniu takiego upoważnienia bez deponowania środków pieniężnych. Dla dostawcy zagranicznego nosi nazwę dokumentowej; stosowana jest w obrotach z państwami kapitalistycznymi; w stosunkach między krajami socjalistycznymi — w bardzo wąskim zakresie. A. budżetowa polega na tym, że jednostka budżetowa otwiera w banku rachunek do dyspozycji określonej osoby (dla instytucji) realizującej zadania finansowane z budżetu. A. pieniężna (list kredytowy) jest rodzajem dewiz; jest to zlecenie udzielone przez bank zagranicznemu bankowi-korespondentowi (lub kilku bankom zagranicznym — okrężna) wypłacenia oznaczonej kwoty określonej osobie; ma zwłaszcza zastosowanie w ruchu podróżnych.

Akwizycja

Akwizycja, zbieranie zamówień na dostawę towarów lub zawieranie umów na wykonanie takich usług, jak ubezpieczenia, ogłoszenia, reklama itd., przez upoważnionych przedstawicieli (akwizytorów) oferenta, którzy w tym celu odwiedzają klientów. Za pośrednictwo akwizytorzy otrzymują wynagrodzenie w formie określonej -> prowizji od wartości zebranych zamówień.

Akumulacja

Akumulacja, gromadzenie środków z części -> dochodu narodowego nie przeznaczonej na bieżące spożycie w celu zwiększenia zasobu majątku narodowego. Środki zgromadzone w funduszu a. są przeznaczone na inwestycje produkcyjne, inwestycje nieprodukcyjne oraz przyrost środków obrotowych i rezerw w sferze produkcji i cyrkulacji. W skład funduszu a. wchodzi ponadto saldo handlu zagranicznego. Inwestycje produkcyjne, realizowane w sferze produkcji materialnej, powiększają co roku istniejący zasób produkcyjnego majątku trwałego. Jest to zasadniczym warunkiem zwiększania dochodu narodowego w następnych okresach. Inwestycje nieprodukcyjne są to nakłady na zwiększenie nieprodukcyjnego majątku trwałego, jak budownictwo mieszkaniowe, związane z działalnością socjalno-kulturalną, administracyjną, sportową, obronną itp. Mimo że nie biorą one bezpośredniego udziału w produkcji materialnej, są Jednak warunkiem rozszerzenia różnorodnych usług zaspokajających ważne potrzeby indywidualne i zbiorowe. Inwestycje produkcyjne wraz z ekonomicznie uzasadnionym przyrostem środków obrotowych tworzą fundusz reprodukcji rozszerzonej, który stwarza materialną podstawę postępu technicznego i wzrostu wydajności pracy. Ekonomicznie uzasadniony przyrost środków obrotowych zapewnia ciągłość procesu reprodukcji rozszerzonej i przeciwdziała możliwym dysproporcjom oraz ew. zakłóceniom spowodowanym czynnikami przyrody. Przyrost środków obrotowych i rezerw obejmuje różnego rodzaju dobra materialne, takie Jak surowce, półfabrykaty, wyroby gotowe, które nie zostały skonsumowane oraz nie weszły w skład funduszu inwestycyjnego w danym roku. W tym sensie pozycja ta obejmuje tzw. wielkość rezydualną, która nie została z różnych względów wykorzystana w bieżącym okresie. Rezydualny charakter przyrostu środków obrotowych i rezerw oznacza, że w ich skład wchodzi także wszelkiego rodzaju przyrost zapasów i rezerw nie znajdujący ekonomicznego uzasadnienia. Ma to miejsce wówczas, gdy w przedsiębiorstwach wytwarza się pewną część produkcji zawierającą braki lub wyroby o niskiej Jakości, przestarzałych fasonach, nieodpowiednich wymiarach, niewłaściwej strukturze asortymentowej itp. Zwiększa ona ponadplanowe zapasy w produkcji handlu, a tym samym ogólny fundusz a. Gromadzenie zapasów ekonomicznie nie uzasadnionych Jest przejawem marnotrawstwa części pracy społecznej. Saldo handlu zagranicznego może być dodatnie (gdy występuje nadwyżka eksportu nad importem) i ujemne (gdy import przewyższa eksport). Przy dodatnim saldzie handlu zagranicznego następuje wzrost wierzytelności za granicą, co Jest równoznaczne ze wzrostem rezerw walutowych, które powiększają ogólny fundusz a. Przy ujemnym saldzie natomiast część faktycznie dokonanej a. jest finansowana za pomocą zmniejszenia istniejących rezerw walutowych lub wzrostu zadłużenia w stosunku do zagranicy. Dlatego w tym przypadku saldo handlu zagranicznego wchodzi w skład funduszu a. ze znakiem ujemnym. Zarówno w teorii, Jak i w praktyce rozróżnia się a. netto i brutto. A. brutto jest większa od netto o sumę inwestycji restytucyjnych i nakładów na kapitalne remonty, które odtwarzają zużyte elementy produkcyjnego majątku trwałego. Akumulowanie części dochodu narodowego Jest obiektywną koniecznością nie tylko dla gospodarki socjalistycznej, lecz także dla gospodarki kapitalistycznej. Gospodarka, która nie akumuluje określonej części dochodu narodowego, nie zwiększa majątku produkcyjnego i nieprodukcyjnego, nie może zmieniać i modernizować swojej struktury, powszechnie wprowadzać postępu technicznego, zwiększać zatrudnienia, podnosić stopy życiowej społeczeństwa. Taką gospodarkę cechuje stagnacja, której z reguły towarzyszy masowe bezrobocie i nędza szerokich warstw społeczeństwa. Wysoki udział a. w dochodzie narodowym stanowi podstawowy warunek przezwyciężenia zacofania gospodarczego wielu krajów i dorównania w przyszłości najbardziej uprzemysłowionym krajom świata. Stopa akumulacji Jest traktowana jako ważny miernik dynamiki danej gospodarki. Inny jest charakter oraz społeczne i ekonomiczne skutki a. w kapitalizmie a inne w socjalizmie. W kapitalizmie a. polega na przekształceniu części -> wartości dodatkowej w nowy kapitał. Bodźcem zmuszającym kapitalistów do a. Jest ciągła pogoń za zyskiem i walka konkurencyjna (konkurencja). Historycznemu procesowi a. towarzyszy koncentracja i centralizacja kapitału oraz tendencja do coraz większej monopolizacji produkcji. Proces a. ma charakter żywiołowy, a jej tempo zmienia się w zależności od koniunktury gospodarczej. W okresach wielkich kryzysów gospodarczych a. może nawet przybrać wartości ujemne, co oznacza, że nawet nie odtwarza się w całości zużytego kapitału. Poważniejszym wahaniom w a. towarzyszą z reguły duże wahania w zatrudnieniu i ogólny wzrost bezrobocia. W socjalizmie podstawowym źródłem środków składających się na fundusz a. jest akumulacja finansowa przedsiębiorstw. Zarówno ogólna wielkość a., jak i jej podział między różne działy gospodarki narodowej planowany jest centralnie przez państwo; ma to decydujące znaczenie dla usunięcia źródeł kryzysów i bezrobocia oraz przyspieszenia tempa wzrostu produkcji. A. przez wzrost dochodu narodowego stwarza materialne warunki do wzrostu -> stopy życiowej społeczeństwa w przyszłości, w bieżącym jednak okresie ogranicza spożycie. Dlatego też decyzja dotycząca udziału a. w dochodzie narodowym musi być rozsądnym kompromisem między interesami bieżącymi a interesami przyszłymi społeczeństwa socjalistycznego.

Aktywa

Aktywa, ogół środków gospodarczych (składników majątkowych), którymi jednostka gospodarująca rozporządza w danym momencie, np. środki trwałe, środki materiałowe, środki pieniężne, należności. Określenie a. znajduje głównie zastosowanie do oznaczenia treści jednej z dwóch stron bilansu (-+ bilans w rachunkowości). Ogólna suma a. jest w bilansie równa ogólnej sumie pasywów. Równowaga ta stanowi fundamentalną zasadę księgowości podwójnej (rachunkowość). Synonimem pojęcia „a. bilansowe” jest nie używany w praktyce termin „stan czynny” (bilansu).

Akcyza

Akcyza , forma podatku pośredniego (podatki bezpośrednie i pośrednie), obciążającego artykuły konsumpcyjne, zwłaszcza pierwszej potrzeby (np. sól, cukier, zboże, piwo). Pobierana jest od wartości towaru wg stawki proporcjonalnej; opłacana przez sprzedawcę (wytwórcę lub handlującego) w chwili wprowadzenia opodatkowanego towaru do obrotu. A. podlega wkalkulowaniu do ceny i w ten sposób zostaje przerzucona na konsumentów, zwłaszcza na masy pracujące; jest poważnym źródłem dochodów państw kapitalistycznych.

A conto

A conto(= na poczet rachunku): 1. częściowa spłata zobowiązania za już spełnione świadczenie (np. częściowa zapłata faktury za dostarczony towar lub wykonaną pracę); -> wierzyciel nie może odmówić przyjęcia częściowej zapłaty a c., choćby cała wierzytelność była już wymagalna; przy istnieniu kilku wymagalnych zobowiązań względem tego samego wierzyciela -> dłużnik powinien wskazać, który dług chce zaspokoić częściową wpłatą a c.; wierzyciel ma prawo zaliczyć częściową wpłatę przede wszystkim na związane z długiem należności uboczne (odsetki, koszty) i — w braku oświadczenia dłużnika — na poczet długu najdawniej wymagalnego; 2. zaliczkowa wpłata na poczet należności za świadczenie, które ma być spełnione, stosowana zwłaszcza w umowach o usługi rzemieślników dla ludności. W rozliczeniach między jednostkami gospodarki uspołecznionej w Polsce udzielanie zaliczek 3 czet dostaw, robót i usług je niedopuszczalne z wyjątkiem przypadków ustalonych przez Radę Ministrów lub uprawnionych ministrów (np. prenumerata czasopism).