Archive for the ‘Biznes’ Category

Trend

Trend (tendencja rozwojowa), ogólny kierunek rozwoju szeregu chronologicznego. Np. dochód narodowy Polski stale wzrasta, współczynnik zgonów natomiast spada. Dochód narodowy wykazuje zatem t. rosnący, współczynnik zgonów — t. malejący. Możliwy jest również t. utrzymujący się na niezmiennym poziomie. Istnieją różne metody wyznaczania t. Ogólnie rozróżnia się metody mechaniczne i analityczne. Z metod mechanicznych najczęściej stosuje się metodę średnich ruchomych, polegającą na tym, że za wartość t. odpowiadającą danej chwili przyjmuje się średnią z wyrazów szeregu chronologicznego za pewien okres, taki że chwila ta przypada na środek okresu; dla następnej chwili oblicza się wartość t. jako średnią za okres przesunięty o jeden wyraz w przód itd. Metody analityczne polegają na tym, że przyjmuje się z góry kształt t. (np. prostoliniowy, paraboliczny, wykładniczy) i wyznacza się linię mającą taki właśnie kształt, która by jednocześnie była możliwie najbardziej zbliżona do danego szeregu chronologicznego. Linię tę dopasowuje się najczęściej za pomocą metody najmniejszych kwadratów. Badanie tendencji rozwojowej ma duże znaczenie w gospodarce socjalistycznej. Obserwacja rozwoju, konfrontacja z planem i porównywanie dynamiki na różnych odcinkach pozwala w porę zapobiegać dysproporcjom i prawidłowo planować.

Tranzyt

Tranzyt: 1. przewóz osób lub ładunków przez określony obszar; 2. przewóz osób lub ładunków z jednego państwa do drugiego przez terytorium trzeciego państwa (t. międzynarodowy); stanowi korzystną formę eksportu usług. Możliwości i rozmiary t. wynikają z położenia geograficznego krajów kontrahentów i kraju tranzytowego, nasilenia i kierunków przepływu ładunków, kosztów t., sprawności obsługi transportowej i innych czynników. Rozróżnia sio t. lądowy (np. NRD—ZSRR przez Polskę), lądowo-morski (np. Czechosłowacja— Szwecja przez Polskę) i morski (np. Finlandia—Indie przez port gdyński z przeładunkiem w tym porcie lub także składowaniem). Zasady t. międzynarodowego uregulowane są postanowieniami Konwencji Barcelońskiej z 1921. Obrotem tranzytowym nazywa się też niekiedy pewne formy bezpośredniego zbytu wyrobów konsumentowi przez zakład produkcyjny.

Transport

Transport, dział produkcji materialnej, którego zadaniem jest przemieszczanie osób, rzeczy i energii. T. wytwarza usługi, których zużycie zbiega się w czasie z ich produkcją; wytwarzanie usług transportowych na zapas jest więc niemożliwe. Narzędziem produkcji transportowej jest środek transportu, składający się z pojazdu i trakcji. Różne są kryteria podziału t. Pod względem rodzaju przewożonego przedmiotu t. dzieli się na osobowy i towarowy; zależnie od zasięgu działalności — na międzynarodowy i krajowy; krajowy dzieli się na międzyosiedlowy i wewnątrzosiedlowy (komunalny, miejski), na międzyregionalny i wewnątrz-regionalny; międzyosiedlowy dzieli się na t. dalekiego, średniego i bliskiego zasięgu (lokalny). Zależnie od stopnia dostępności dla użytkownika t. dzieli się na publiczny, branżowy i własny; w zależności od formy własności — na t. państwowy, spółdzielczy i prywatny; zależnie od sfery, w której odbywa się ruch — na lądowy, wodny, powietrzny. T. dzieli się na gałęzie: t. kolejowy, samochodowy, wodny, śródlądowy, morski, lotniczy i przesyłowy (rurociągowy, przewodowy i taśmociągowy). T. technologiczny (wewnątrzzakładowy) oznacza przewozy w obrębie przedsiębiorstwa i w obrębie jego procesu produkcyjnego. Dzięki racjonalizacji przewozów oraz właściwej lokalizacji zakładów wytwórczych obniża się koszty t., a w ślad za tym ogólne koszty produkcji towarów.

Środki trwałe

Środki trwałe, środki pracy i występujące w sferze nieprodukcyjnej przedmioty długotrwałego użytku. Cechy charakterystyczne ś.t.: 1. użytkowanie przez dłuższy okres, w czasie którego zachowują w zasadzie swoją materialną postać; 2. stopniowe zużywanie się, zależnie od cech fizycznych, intensywności eksploatacji (zużycie fizyczne) oraz od szybkości postępu techniczno-ekonomicznego (zużycie ekonomiczne); 3. jednorazowe odtwarzanie po pełnym zużyciu; 4. postępujące w miarę zużycia przenoszenie wartości na wytwarzane przy ich stosowaniu produkty (nie dotyczy przedmiotów długotrwałego użytku). Odtwarzanie i powiększanie stanu ś.t. następuje przez inwestycje. W celu uproszczenia procesów inwestycyjnych do ś.t. zalicza się tylko takie składniki majątkowe, które spełniają określone kryteria wartości (obecnie cena zakupu lub koszty wytworzenia ponad 10 tys. zł) i okresu użytkowania (obecnie ponad rok). Składniki majątkowe nie spełniające tych kryteriów wchodzą w skład -> środków obrotowych. Ze ś.t. wyłącza się także niektóre przedmioty i urządzenia, np. odzież specjalną, oprzyrządowanie maszyn, tymczasowe budynki i obiekty w budownictwie, przedmioty służące reklamie. Jednostką ś.t., stanowiącą przedmiot ich klasyfikowania, ewidencji i amortyzacji, jest obiekt inwentarzowy, tj. wyodrębniona pod względem rzeczowym całość spełniająca określone funkcje (np. pojedynczy budynek, budowla, maszyna, samochód). W jednostkach uspołecznionych ś.t. dzieli się na; produkcyjne (obsługujące sferę produkcji materialnej) i nieprodukcyjne (obsługujące ludność i sferę produkcji niematerialnej). W układzie rodzajowym rozróżnia się następujące, podstawowe zbiory ś.t.: budynki, budowle, kotły i maszyny energetyczne, maszyny, urządzenia i aparaty ogólnego zastosowania, maszyny, urządzenia i aparaty specjalne, branżowe, urządzenia techniczne, środki transportowe, narzędzia, przyrządy, ruchomości i wyposażenie, inwentarz żywy. Z punktu widzenia użytkowania rozróżnia się ś.t.: czynne, nieczynne trwale .lub czasowo i znajdujące się w likwidacji. Wielkość ś.t. może być ujmowana w jednostkach naturalnych, obrazujących wielkość, ilość lub moc określonego rodzaju obiektu, lub w jednostkach wartości. Ta ostatnia może przedstawiać wartość początkową (brutto, inwentarzową), odzwierciedlającą^ poziom cen, nabycia lub wytworzenia w okresie wykonywania inwestycji lub ich przeszacowania, odtworzenia, uwzględniającą poziom cen w momencie ustalania wartości majątku; bieżącą (netto), obrazującą wartość początkową pomniejszoną o wartość zużycia. Efektywność gospodarowania ś.t. określa się głównie za pomocą wskaźnika Ich produktywności (stosunek wartości produkcji czystej do wartości początkowej ś.t.), zyskowności (wielkość zysku na jednostkę wartości ś.t.) i zmianowości pracy.

Środki konsumpcji

Środki konsumpcji, dobra ekonomiczne służące do bezpośredniego (jednorazowego lub długotrwałego) zaspokajania potrzeb społeczeństwa. Dobrami jednorazowego użytku są np. żywność, napoje, długotrwałego natomiast — biżuteria, meble itp. Na specjalną uwagę zasługują takie dobra długotrwałej konsumpcji, jak domy mieszkalne, które charakteryzują się nie tylko stosunkowo długim okresem użytkowania, ale ponadto w toku użytkowania stopniowo zużywają się nie zmieniając swojej postaci rzeczowej (środki trwałe). S.k. różnią się od środków produkcji sposobem użytkowania: ś.k. zaspokajają potrzeby ludzkie w sposób bezpośredni, środki produkcji natomiast zaspokajają te potrzeby w sposób pośredni. Tylko nieliczne dobra ekonomiczne mają jednoznaczny charakter bądź środków produkcji (np. pług), bądź ś.k. (np. herbata). Większość — zależnie od konkretnego zastosowania — może być zarówno ś.k. (np. cukier zużyty do herbaty, maszyna do szycia przeznaczona na potrzeby domowe), jak i środkami produkcji (np. cukier zużyty do produkcji wyrobów cukierniczych, maszyna do szycia używana do celów zarobkowych). Statystycznie uchwytnym, choć niedokładnym, kryterium podziału dóbr ekonomicznych na środki produkcji i ś.k. jest osoba nabywcy. Rozróżnia się też podział dóbr konsumpcyjnych na dobra zaspokajające potrzeby podstawowe i dobra zaspokajające potrzeby wyższego rzędu. Pierwsze z nich nabywane są przy niższych dochodach; konsumpcja ich na ogół spada wraz ze wzrostem dochodów. Dobra zaspokajające potrzeby wyższego rzędu nabywane są przy wyższych dochodach; konsumpcja ich na ogół wzrasta wraz ze zwiększeniem się dochodów. Analogicznie do wzrostu dochodów oddziaływa spadek cen. Poszczególne ś.k. mogą się albo uzupełniać (dobra komplementarne), albo w pewnym stopniu zastępować (dobra substytucyjne).

System

System, zestawienie lub całość złożona z części. S. nazywa się taką całość, która składa się z części o nieograniczonej liczbie uporządkowanych i stojących w określonych relacjach względem siebie. Stosunki zachodzące między częściami, nazywanymi podsystemami, należą do pojęcia struktury s. W dziedzinie zarządzania mniej istotne jest pojęcie „s.” jako zbioru zasad lub metod postępowania, bardziej natomiast jako pewnej całości wyodrębnionej z otoczenia (np. przemysłu z całej gospodarki, kombinatu z branży, instytutu z całego zaplecza naukowo-badawczego, gniazda z wydziału). Podział całości na części ma duże znaczenia dla procesu zarządzania. Jeszcze ważniejsze są jednak połączenia części i ich wzajemnie uwarunkowane funkcjonowanie. Często zamiast pojęcia „s.” używa się pojęcia „układ”; części nazywa się wówczas podukładami. Pojęcie to jest mniej wieloznaczne niż pojęcie „s.”, który oznacza nie tylko całość podzieloną na części, lecz również zestawienie, zbiór reguł lub metod. S. w gospodarce nazywa się zbiór obiektów wyróżniających się pewnymi cechami i dysponujących pewnymi relacjami wzajemnie je wiążącymi. Relacje te mogą mieć różnorodny charakter: logiczny, przyczynowy itd. Organizacje natomiast można nazwać układami, ponieważ są: 1. wyodrębnione z otoczenia; 2. podzielone na pewną liczbę podsystemów (części, komórek); 3. spójne, tzn. że nie mają składników izolowanych. S. (układy) dzieli się na klasy wg różnych kryteriów, np. kryterium złożoności (układy proste, złożone i szczególnie złożone). Rodzaj transformacji wejść na wyjścia jest również podstawą kryterium klasyfikacyjnego (deterministyczne, stochastyczne itd.). Innym kryterium podziału może być sposób działania korekcyjnego. Istnieje wiele kryteriów podziału układów na klasy, bardzo użytecznych przy projektowaniu organizacji gospodarczych, a zwłaszcza struktur organizacyjnych i s. planowania i kontroli.

Symulacja

Symulacja, eksperymentowanie na modelu. Model odwzorowuje rzeczywistość, natomiast s. imituje ją. S. może wykorzystywać różne typy modeli: symboliczny, fizyczny bądź analogowy. Główne zastosowanie znajduje s. w badaniach. S. ekonomiczna jest dynamiczną metodą szkolenia. Polega na zbudowaniu modelu matematycznego (model symboliczny), odzwierciedlającego możliwie wiernie mechanizm działania danego systemu ekonomicznego (przedsiębiorstwa, branży itp.) i na odtworzeniu zgodnie z przyjętym modelem kolejnych stanów tego systemu, biorąc pod uwagę decyzje mogące zmienić stan równowagi, przy Jednoczesnym ograniczeniu czynnika czasu. Jest to szczególny rodzaj s., włączający bezpośrednio ludzi do podejmowania decyzji. Na podstawie takiego modelu grupy szkolone, z których każda reprezentuje symulowane przedsiębiorstwo, biorą udział w tzw. grze kierowniczej. Jest ona przeniesieniem zasad tzw. gier wojennych do sytuacji przemysłowej i wymaga od uczestników zdefiniowania celów, przewidywania rozwoju sytuacji ekonomicznej, zdecydowania o strategii działania oraz podjęcia wielu decyzji operacyjnych. Decyzje te mogą dotyczyć: wielkości produkcji, wydatków na badania i rozwój, jakości wyrobów, cen itp. Każda seria decyzji operacyjnych odnosi się do jednego okresu gry. Okres ten może symulować np. dzień, miesiąc lub rok faktycznej działalności. Podjęte decyzje są przetwarzane bądź w sposób „ręczny”, bądź automatycznie (tzw. gry komputerowe) zgodnie z regułami przyjętymi w modelu. Maszyny cyfrowe w odniesieniu do gier pozwalają na: 1. odtwarzanie w sposób bardziej realny złożonego otoczenia przedsiębiorstwa (wprowadzenie do modelu większej liczby zmiennych) oraz 2. obliczenie bardzo szybko rezultatów podjętych decyzji. Wyniki obliczeń stanowią podstawę do podejmowania decyzji na okres następny. W ten sposób w ciągu jednego dnia można symulować wiele lat działalności. Gry kierownicze mogą mieć zastosowanie nie tylko jako metoda szkolenia, ale również jako narzędzie do wstępnego sprawdzania planów.

Surowce

Surowce, grupa -+ przedmiotów pracy o najmniejszym stopniu przetworzenia bądź w postaci przygotowanych do dalszego przerobu kopalin, produktów rolnych, leśnych i zwierzęcych, bądź produktów tych po wstępnym procesie uszlachetnienia. W s. zawarta jest zawsze na pewno ilość pracy ludzkiej poniesiona (choćby w minimalnej wielkości) w procesie wydobycia, uprawy rolnej, pozyskiwania produktów leśnych ltp. Np. złoża rudy żelaza są bogactwem naturalnym, a s. natomiast ruda wydobyta i przygotowana do dalszego przetwarzania. S. wg klasyfikacji przedmiotów pracy zaliczane sq do grupy materiałów, w których skład wchodzą ponadto półprodukty, elementy kooperacyjne, części zamienne, przedmioty nietrwałe. W praktyce identyfikuje się często materiały 1 półprodukty (półfabrykaty), określając tym mianem tylko część s. o najwyższym stopniu przetworzenia. Granica między s. a półproduktami (lub materiałami wg podanej interpretacji identyfikującej materiały i półprodukty) nie jest wyraźna. Jednoznacznie dają się zakwalifikować do s. tylko kopaliny, produkty rolne i zwierzęce, np. woda, rudy, węgiel, bawełna, juta, wełna. S. wstępnie przetworzone, np. surówka żelaza, celuloza i drewno tartaczne, metale nieżelazne w blokach, skóry, włókno syntetyczne zaliczane są często do półproduktów (materiałów) łącznie z pochodnymi o wyższym stopniu przetworzenia, jak stal, wyroby walcowane ze stali i metali nieżelaznych, płyty wiórowe i pilśniowe, materiały budowlane pochodzenia mineralnego, papier itp. Odrębną grupą s. są tzw. s. wtórne, a więc odpady produkcyjne nie nadające się do bezpośredniego wykorzystania (wymagające przetworzenia), przedmioty poużytkowe (np. makulatura, szmaty, zużyte opony) i pokonsumpcyjne. S. wtórne powstają wprawdzie z przedmiotów o na ogół wysokim stopniu przetworzenia, ale z uwagi na konieczność ponownego ich uszlachetniania i wprowadzenia do procesu produkcyjnego we wstępnych jego fazach, zaliczone są do grupy s. W skali mikroekonomicznej pojęcia ekonomiczne: „s.’ „półfabrykaty’, „materiały”, „wyroby gotowe” wiążą się z nomenklaturą przyjętą w rachunkowości i sprawozdawczości. Dla określonego przedsiębiorstwa (np. huty) s. będzie ruda, półfabrykatem — surówka i stal w tzw. wlewkach i kęsach, a wyrobem gotowym — pręty walcowane ze stali, w fabryce samochodów te same pręty walcowane będą s. (materiałem), obrobione detale półfabrykatami, a wyrobem gotowym np. silnik samochodu. Ten sam silnik kupowany przez inną montownię samochodów znowu jest elementem kooperacyjnym zaliczonym wg ewidencji do materiałów. Względność klasyfikacji występuje również, gdy s. jest jednocześnie środkiem konsumpcji nie wymagającym przetwórstwa. Ma to często miejsce w przypadku np. warzyw czy owoców, które są w zasadzie przedmiotami bezpośredniego spożycia, ale odpowiednio przygotowane mogą być również s. dla przetwórstwa owocowo-warzywnego. S. są podstawą rozwoju gospodarczego każdego kraju. Tzw. baza surowcowa, a więc potencjalne możliwości uzyskania s., decyduje o możliwościach i kierunkach rozwoju górnictwa, przemysłu i rolnictwa, a także o ich terytorialnym rozmieszczeniu, stwarza określoną sytuację w handlu zagranicznym, jest jednym z czynników decydującym o polityce gospodarczej państwa. Wielkość i strukturę bazy surowcowej określają, przede wszystkim bogactwa naturalne: złoża węgla, ropy naftowej, rud, siarki itp. oraz warunki klimatyczne, sprzyjające (lub niesprzyjające) dla rolnictwa i hodowli, a także naturalny rozwój fauny i flory.

Substytucja

Substytucja, wzajemne zastępowanie się dóbr (lub usług) w zaspokajaniu potrzeb konsumpcyjnych bądź produkcyjnych; przeciwieństwo uzupełniania się czyli komplementarności. Zjawisko s. między dwoma dobrami występuje przede wszystkim wówczas, gdy dobra te mają podobne właściwości i służą alternatywnie zaspokajaniu tej samej potrzeby. Nazywamy je wtedy ścisłymi substytutami. Stąd też im więcej mamy jednego z nich, tym mniej potrzebujemy drugiego, np. doskonalenie dzięki postępowi technicznemu niektórych surowców syntetycznych czyni je coraz ściślejszymi substytutami surowców naturalnych (kauczuk, włókna itd.), które zostają wypierane z rynku jako droższe. Logika wyboru każe bowiem zawsze preferować tańszy z dwóch ścisłych substytutów. W szerszym znaczeniu pojęcie s. stosuje się do wszelkich sytuacji wyboru między różnymi możliwościami użycia środków do realizacji jakiegoś celu, np. przy sporządzaniu planu wydatków konsumpcyjnych występuje s. między wydatkami na różne dobra, nawet jeśli zaspokajają one zupełnie różne potrzeby. Wynika to z ograniczoności środków: im więcej kupimy jednego dobra, tym mniej możemy kupić innego, a więc są one względem siebie w pewnym stopniu substytucyjne. Podobnie w określaniu programów produkcyjnych występuje s. między pracą żywą a uprzedmiotowioną, a także między różnymi rodzajami środków produkcji lub nawet rodzajami pracy. Tę samą bowiem produkcję można osiągnąć stosując różne zestawy środków produkcji i siły roboczej. Miarą stopnia s. między rozmaitymi dobrami (środkami) jest stosunek wyrażający ilość jednego dobra (środka) potrzebną do zastąpienia jednostki drugiego przy zapewnieniu tego samego stopnia zaspokojenia potrzeby (realizacji danego celu). Określanie stopnia s. ma istotne znaczenie dla decyzji o wyborze wśród alternatyw. Narzędziem wyboru w dziedzinie produkcji może tu być tzw. krzywa jednakowego produktu (izokwanta), wzdłuż której następuje s. między czynnikami produkcji.

Superata

Superata, dodatnia różnica (nadwyżka) powstała w momencie rozliczania się osób materialnie odpowiedzialnych; może dotyczyć towarów, pieniędzy lub innych wartości. W handlu może wystąpić we wszystkich jego ogniwach (skup, hurt, transport, detal). S. powstaje na skutek właściwości naturalnych towaru (np. wzrost wagi w wyniku absorpcji wilgoci), niedbalstwa lub złej woli pracownika odpowiedzialnego materialnie. W handlu uspołecznionym za s. zawinioną pociąga się do odpowiedzialności karnej, podobnie jak za manko.