Category Archives: Biznes

Rynek

Rynek, kategoria produkcji towarowej; w znaczeniu dosłownym — miejsce spotkań w celu dokonania transakcji zakupu i sprzedaży towarów; w znaczeniu przenośnym, najczęściej obecnie używanym — zespół wszystkich kupujących i sprzedających, których decyzje, wzajemnie od siebie uzależnione, kształtują podaż i popyt oraz wpływają na poziom cen. Z punktu widzenia geograficznego r. dzielą się na lokalne i narodowe; z punktu widzenia towarów będących przedmiotem transakcji — na zbożowy, surowcowy itp.; wszystkie r. powiązane są ze sobą w mniej lub bardziej luźny sposób ogólną więzią ekonomiczną. Szeroki rozwój r. wewnętrznego związany jest z powstaniem i rozwojem kapitalizmu. W miarę umacniania się i rozwoju stosunków kapitalistycznych oraz pogłębiania się społecznego podziału pracy rozszerza się r. wewnętrzny; następuje łączenie się r. lokalnych w r. światowy; powstają instytucje ułatwiające rozwój stosunków rynkowych: giełdy towarowe i giełdy pieniężne, rozwija się reklama. Jeśli w jakimś kraju istnieje zakaz obrotu pewnymi przedmiotami (np. w Polsce zakaz obrotu walutami obcymi) lub powołane są do tego celu specjalne instytucje, wszelkie transakcje dokonywane z pominięciem tych przepisów, a więc stanowiące wykroczenie, dokonują się na tzw. czarnym r. Powstanie r. międzynarodowego, opierało się na społecznym podziale pracy w skali światowej (międzynarodowy podział pracy) oraz wyzysku krajów zacofanych ekonomicznie przez główne kraje kapitalistyczne (koszty komparatywne). W warunkach kapitalizmu rozwój r. zewnętrznego związany jest z rozwojem r. wewnętrznego. Rozwój produkcji kapitalistycznej prowadzi do stałego poszukiwania zagranicznych r. zbytu; proces ten łączy się z trudnościami w realizacji towarów na r. wewnętrznym na skutek ograniczonej siły nabywczej społeczeństwa oraz nierównomiernego rozwoju poszczególnych gałęzi produkcji stanowiących dla siebie r. zbytu; poza tym handel krajów uprzemysłowionych z krajami słabo rozwiniętymi, a zwłaszcza z krajami zależnymi i koloniami, umożliwia osiąganie wyższych zysków przez nieekwiwalentną wymianę. W ustroju socjalistycznym, na skutek istnienia gospodarki towarowej, występuje również r. Zakres i charakter r. w socjalizmie określany jest przez zakres i charakter produkcji towarowej. Cechą charakterystyczną r. w socjalizmie jest występowanie jako podmiotów przedsiębiorstw typu socjalistycznego. Podporządkowanie stosunków towarowo-pieniężnych systemowi powiązań planowych oznacza również podporządkowanie stosunków rynkowych ogólnonarodowemu planowi, co przejawia się w regulowaniu przez państwo podaży towarów, wielkości popytu oraz cen. Wpływ państwa na ceny może być realizowany w wyniku bezpośredniego kształtowania cen przez organa państwowe lub w sposób pośredni przez oddziaływanie na popyt i podaż danych towarów. W warunkach okresu przejściowego od kapitalizmu do socjalizmu oprócz r. socjalistycznego występuje również r. prywatny, związany przede wszystkim z gospodarką chłopską i obejmujący głównie produkty rolne. Stosunki na r. prywatnym reguluje państwo; ma ono jednak mniejszy wpływ na ich kształtowanie niż na r. zorganizowanym. Zakres r. prywatnego może być różny w zależności od konkretnych warunków.

Reklama

Reklama, stosowane przez producentów i sprzedawców masowe środki oddziaływania na preferencje nabywców (na opinie, upodobania, nawyki); rozwinęła się w gospodarce kapitalistycznej, gdy wytwórcy produkując na rynek zaczęli sami poszukiwać nabywców; dlatego pierwotną funkcją r. było udzielanie informacji o źródłach zakupu. W dążeniu do rozszerzania rynków zbytu poszczególni przedsiębiorcy przechodzili do coraz bardziej agresywnych form przyciągania klientów za pomocą takich środków, jak stosowane na wielką skalę i stale powtarzające się ogłoszenia w prasie, a później w radio i telewizji, rzucające się w oczy plakaty w miejscach publicznych itp.; celem tych ogłoszeń jest nie tylko dostarczanie informacji, lecz również stałe pobudzanie świadomości nabywców, wyrobienie w nich odruchów warunkowych łączących odczucie określonej potrzeby z produktem reklamującej się firmy. Do środków r. należy także opakowanie produktu, które staje się coraz bardziej efektowne: związane z tym koszty są stosunkowo niewielkie, a reakcja konsumenta może być o wiele korzystniejsza niż przy bardziej kosztownym podnoszeniu jakości samego produktu, której w bardzo wielu przypadkach konsument nie jest w stanie obiektywnie ocenić. Środkiem r. staje się także uatrakcyjnianie miejsc sprzedaży, wprowadzanie przy tym drobnych bezpłatnych usług itp. Na rozwój r. w warunkach kapitalizmu decydujący wpływ wywierają trudności realizacji towarów na rynku, zwłaszcza w okresie kryzysów. W rozwiniętych krajach kapitalistycznych r. stanowi zjawisko powszechne, przenikające do wszystkich dziedzin życia społecznego. W większości gałęzi produkujących dobra konsumpcyjne koszty r. stanowią znaczny odsetek nakładów przedsiębiorcy, wysokie zwłaszcza są koszty r. leków i kosmetyków , tu bowiem konsument jest najbardziej bezradny w ocenie obiektywnej jakości produktów. Koszty r. K. Marks zalicza do czystych kosztów cyrkulacji, obciążających szerokie rzesze konsumentów. Argumenty racjonalistyczne odgrywają w r. znaczenie podrzędne; celem jej jest wywołanie odpowiedniej reakcji psychologicznej. Agencje reklamowe pracują na zasadach naukowych; utrzymują one laboratoria psychologiczne, prowadzone przez naukowców zajmujących się eksperymentalnym badaniem metodą reprezentacyjną reakcji psychologicznych ludzi na różne bodźce, np. kolory; badają oni, jak reakcje te zmieniają się w zależności od warunków zewnętrznych, wrażliwości ludzkiej pamięci na poszczególne bodźce itp. Poważną rolę odgrywa przy tym analiza rynku; znając dokładnie, z jakich grup czy zawodów rekrutują się nabywcy, można użyć środków reklamowych wywołujących odpowiednie bodźce. O ile początkowo r. posługiwała się jarmarcznymi efektami, to obecnie, w zależności od adresatów, potrafi być bardzo dyskretna, nawet ukryta; np. większość nowel zamieszczanych w amerykańskich magazynach rozrywkowych jest pisana na zamówienie agencji reklamowych. Wydaje się niewątpliwe, że przy obecnym natężeniu r. w rozwiniętych krajach kapitalistycznych znaczna część wydatków na ten cel jest marnotrawstwem społecznym. W początkowym okresie r. była narzędziem w ręku silnych przedsiębiorstw w celu wyeliminowania słabszych konkurentów; przyspieszała więc proces koncentracji i służyła w ten sposób rozwojowi sił wytwórczych. Obecnie, gdy proces koncentracji, zwłaszcza w rozwiniętych krajach kapitalistycznych, osiągnął taki stopień, przy którym na rynkach panują wszechwładnie monopole kapitalistyczne, walka konkurencyjna nabrała nieco odmiennego charakteru. W tych warunkach r. służy dwóm celom: 1. ekspansji na rynki innych monopolistów; 2. obronie własnego rynku przed konkurencją; w tej ostatniej roli r. służy zatem utrzymaniu monopolu. Ochrona już zdobytego za pomocą r. stanowiska monopolistycznego jest stosunkowo mało kosztowna; gdy natomiast nowe przedsiębiorstwo chce wejść na rynki opanowane przez monopolistów, wówczas koszty niezbędne przeznaczone do przełamania r. ochronnej istniejących monopolistów są ogromne i niekiedy, w dziedzinach specjalnie reklamowanych, mogą kilkakrotnie przewyższać inne nakłady. W gospodarce socjalistycznej rola r. sprowadza się przede wszystkim do jej pierwotnej funkcji — rozpowszechniania informacji o możliwościach zakupu; jako taka r. spełnia pożyteczne funkcje społeczne i ma pełne możliwości rozwoju dostosowane do celów i potrzeb gospodarki socjalistycznej.

Reeksport

Reeksport, eksport towaru importowanego (import) i poddanego w kraju niekiedy niewielkim operacjom produkcyjnym (uszlachetniającym), np. czyszczeniu, sortowaniu, przepakowywaniu. Reeksporter może osiągnąć zysk za pośrednictwo kosztem pierwotnego eksportera i (lub) ostatecznego importera, jeśli lepiej od nich zna rynki i (lub) towar oraz (lub) dysponuje kapitałem obrotowym, którego im brak. R. pośredni występuj e wówczas, gdy towar przechodzi przez kraj reeksportera; stosowany jest w celu dodatkowego podwyższenia zysku dzięki dokonaniu operacji uszlachetniających towar lub w celu ukrycia przed odbiorcą źródła pochodzenia towaru. R. bezpośredni występuje wówczas, gdy reeksporter kieruje towar wprost od producenta do odbiorcy; bywa z reguły pomijany w statystykach handlu zagranicznego kraju reeksportera.

Przetarg publiczny

Przetarg publiczny, w znaczeniu potocznym — licytacja, tj. sprzedaż publiczna nabywcy oferującemu najwyższą cenę; w znaczeniu ścisłym — licytacja in minus, czyli rodzaj konkursu organizowanego przez przedsiębiorstwo lub administrację państwową w celu uzyskania najkorzystniejszych warunków dostawy towarów, wykonania robót itp. P.p. może być otwarty, tj. dostępny dla każdego, lub zamknięty, tzn. dostępny tylko dla osób (fizycznych albo prawnych), odpowiadających określonym warunkom (np. tylko dla przedsiębiorstw uspołecznionych). Składane oferty muszą najczęściej być zabezpieczone wadialnie, tj. przez złożenie pewnej sumy gwarantującej organizatorowi, że wygrywający zawrze umowę zgodnie z warunkami określonymi w ofercie. Rodzajem p.p. jest również aukcja, czyli licytacja in plus; nabywcą sprzedawanego na aukcji towaru staje się oferujący najwyższą cenę. Aukcja zbliżona jest do giełdy towarowej (giełda), z tym że przedmiotem obrotu aukcyjnego są produkty niestandardowe, najczęściej towary kolonialne, bawełna, futra, drogie kamienie.

Patent

Patent, prawo do wyłącznego korzystania z wynalazku w celach zarobkowych. Za wynalazek uważa się nowe rozwiązanie techniczne, nadające się do zastosowania w gospodarce narodowej lub w dziedzinie obronności państwa, jak również mogące mieć zastosowanie w przyszłości po powstaniu odpowiednich warunków. Decyzje o udzieleniu patentu wydaje Urząd Patentowy na wniosek osoby uprawnionej do otrzymania patentu. Osoba, która uzyskała patent, może przenieść swoje prawo na inną osobę lub może upoważnić inną osobę do korzystania z wynalazku. Upoważnienie takie nosi nazwę licencji. Prawo do wyłącznego korzystania z wynalazku ustaje po upływie 15 lat od momentu zgłoszenia wynalazku. Wynalazek może być opatentowany za granicą dopiero po zgłoszeniu go w Urzędzie Patentowym. Prawo do uzyskania patentu na wynalazek pracowniczy przysługuje państwu. Za wynalazek pracowniczy uważa się wynalazek dokonany przez pracownika gospodarki uspołecznionej w ramach wiążącego stosunku prawnego. Autor wynalazku pracowniczego ma prawo do otrzymania świadectwa autorskiego oraz wynagrodzenia obliczanego na podstawie efektów uzyskanych dzięki zastosowaniu tego wynalazku.

Obrót towarowy

Obrót towarowy, materialna treść procesu wymiany realizowanej przez transakcje kupna-sprzedaży i przemieszczanie wszelkich produktów pracy ludzkiej w postaci dóbr ruchomych między jednostkami gospodarującymi, czyli jest to handel w szerokim tego słowa znaczeniu na szczeblu zbytu, hurtu, detalu, zaopatrzenia i skupu. Oprócz kupna-sprzedaży produktów gotowych obejmuje surowce, półfabrykaty z przeznaczeniem konsumpcyjnym i na cele produkcyjne, służące zaopatrzeniu materiałowemu przemysłu, obsłudze rolnictwa, administracji, różnego rodzaju instytucji i osób prywatnych; obejmuje sprzedaż rynkową, jak również sprzedaż pozarynkową, transakcje importowe i eksportowe, a także skup artykułów rolnych i in. artykułów konsumpcyjnych i surowców wtórnych. Aparat organizacyjny wykonujący o.t. jest szerszy niż aparat handlu. Wykonują go w głównej mierze jednostki i organizacje aparatu handlowego, ale też uczestniczą w nim czynnie jednostki i organizacje aparatu wytwarzającego — producenci (zaopatrzenie, zbyt, skup). Pojęcie ,,o.t.” bliskie jest marksowskiej definicji cyrkulacji (jego sens bowiem odpowiada treści T w formule cyrkulacji P—T—P: pieniądz—towar—pieniądz). Różnica jednak polega na tym, że o.t. oznacza zawsze przemieszczanie towarów na podstawie transakcji, kupna-sprzedaży, natomiast cyrkulacja w pojęciu Marksa obejmuje także przypadki transakcji kupna-sprzedaży bez przemieszczeń towarów, np. transakcje o charakterze spekulacyjnym zawierane na giełdzie albo przypadki wielokrotnej, łańcuszkowej sprzedaży tego samego towaru, znajdującego się na składzie. W transakcjach takich przenosi się tylko własność towaru, a nie sam towar, nie występuje więc obrót towarem, lecz obrót kapitałem.

Najwyższa Izba Kontroli

Najwyższa Izba Kontroli, organ kontroli państwowej podlegający sejmowi. N.I.K. powołano w okresie międzywojennym na mocy Konstytucji marcowej 1921. w Polsce Ludowej funkcje kontroli państwowej sprawowało przejściowo Prezydium KRN przez Biuro Kontroli. W 1949 powołano N.I.K. jako organ niezależny od rządu, podległy bezpośrednio Radzie Państwa, prezes N.I.K. był powoływany i odwoływany przez sejm; w okresie 1952—57 N.I.K. zastąpiono Ministerstwem Kontroli Państwowej. Od 1957 N.I.K. wznowiła działanie Jako organ podległy sejmowi. Prezesa N.I.K. powołuje sejm, wiceprezesów — Rada Państwa; do zadań N.I.K. należy kontrola wykonania budżetu państwa i narodowego planu gospodarczego oraz zabezpieczenie własności społecznej i dyscypliny finansowej. Na podstawie przeprowadzonych badań kontrolnych i analiz N.I.K. przedstawia sejmowi corocznie uwagi 1 wnioski do sprawozdań Rady Ministrów z wykonania budżetu państwa i NPG oraz wniosek o udzielenie rządowi absolutorium. N.I.K. kontroluje działalność gospodarczo-finansową i organizacyjno-administracyjną naczelnych i terenowych organów administracji państwowej oraz podległych im przedsiębiorstw, zakładów i instytucji z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności ich działania. N.I.K. może także kontrolować organizacje 1 instytucje społeczne, korzystające z pomocy państwa lub ofiar społeczeństwa. Jak również spółdzielnie i organizacje spółdzielcze, osoby prawne oraz przedsiębiorstwa gospodarki nieuspołecznionej i osoby fizyczne prowadzące działalność w zakresie dostaw, robót 1 usług na rzecz Jednostek państwowych, a także wywiązywanie się przez nie z obowiązków na rzecz państwa. Jako naczelny organ kontrolny N.I.K. ma uprawnienia koordynacyjne w stosunku do innych organów kontroli, rewizji, inspekcji i lustracji.

Menedżer

Menedżer (menedżeryzm), osoba trudniąca się zawodowo kierowaniem organizacją gospodarczą, instytucją lub grupą czynności wewnątrz organizacji gospodarczej lub instytucji. We wcześniejszych fazach gospodarki kapitalistycznej m. byli przede wszystkim właściciele fabryk lub zakładów. W obecnej zaś m. są najczęściej osoby zatrudniane przez właścicieli firm lub ich przedstawicieli. W praktyce i literaturze zachodniej m. dzieli się zazwyczaj na dwie grupy: naczelne kierownictwo (top-management) i kierowników średniego szczebla zarządzania, np. kierowników działów, wydziałów, departamentów i sekcji. Kierowników niższych szczebli, w których przeważają czynności dozoru nad czynnościami zarządzania, tj. nad podejmowaniem decyzji, nazywa się w Polsce także kierownikami, podczas gdy w krajach zachodnich nie zalicza się ich do kadr kierowniczych używając określenia supevisor zamiast m. Menedżeryzm jest teorią sformułowaną przez amerykańskiego socjologa J. Burnhama. Jej ideą jest założenie, zgodnie z którym społeczeństwa kapitalistyczne krajów wysoko uprzemysłowionych przekształcą się w społeczeństwa kierowników, z powodu wciąż rosnącej liczby m., a co ważniejsze, ich społecznego znaczenia, umożliwiającego im w przyszłości — zdaniem Burnhama — przejęcie kontroli nad przemysłem, a więc nad całym życiem gospodarczym. Teorię tę odrzucają nie tylko kraje socjalistyczne, lecz i wielu teoretyków kapitalizmu.

Marketing

Marketing, pojęcie m. pochodzi od angielskiego słowa market (rynek), inne języki nie mają odpowiednika tego słowa, przyjęło się więc ono powszechnie na świecie. Wyjątkiem są Niemcy, gdzie obok m. stosuje się określenie Absatzwirtschaft, Marktwlrtschaft lub nawet Marktarbeit. Zostało ono użyte po raz pierwszy między 1906—11. Za pierwszych twórców definicji m. uważa się naukowców amerykańskich R. S. Butlera i A. W. Shawa. Butler określił m. jako kombinację czynników, które należy brać pod uwagę w celu przedsięwzięcia czynności o charakterze sprzedaży lub działalności mającej na celu popieranie sprzedaży. Koncepcja Shawa sprowadzała się do określenia m. jako „czynników w ruchu”. Do czynników tych zaliczył on produkcję, dystrybucję i czynności określone przez niego jako administracyjne, jak finansowanie, gromadzenie towaru w partie, sprzedaż, księgowanie. W bardziej rozwiniętej formie definicja m. została przedstawiona przez P. T. Cheringtona. Określił on m. jako naukę związaną z dystrybucją towaru od producenta do konsumenta z wyłączeniem zmiany form produkcji. Dosyć powszechnie przyjęta definicja m. została opracowana przez Komitet Definicji Amerykańskiego Stowarzyszenia Marketingu (American Marketing Association) i opublikowana w 1941. Określa ona m. jako „prowadzenie działalności gospodarczej skierowanej i odnoszącej się do przepływu towarów i usług od producenta do konsumenta lub użytkownika”. W 1971 komisja powołana przez Polską Izbę Handlu Zagranicznego opracowała definicję m. odnoszącą się do gospodarki socjalistycznej: „m. to zespół zintegrowanych działań mających na celu kształtowanie produkcji, obrotu towarowego i usług z punktu widzenia potrzeb rynku (krajowego i zagranicznego) oraz interesów gospodarki narodowej”. Do podstawowych działań marketingowych zalicza się: określenie potrzeb, kształtowanie produktu, tworzenie i utrzymywanie popytu, ustalenie polityki rynkowej, finansowanie i kredytowanie obrotu, działania związane z fizycznym ruchem towaru. Różnice w ujmowaniu m. dotyczą nie tylko jego definicji, ale również zadań i znaczenia. Z tego punktu widzenia mówi się o m. tradycyjnym (biernym) i współczesnym, częściej nazywanym dynamicznym. Podstawowa różnica między m. tradycyjnym i współczesnym wyraża się w interpretacji rynku. W warunkach „m. tradycyjnego główna uwaga przedsiębiorcy skupia się na produkcji. Badania rynkowe mają tu na celu ustalenie danych ilościowych. Ich zadaniem jest określenie, czy towar wytwarzany przez danego producenta można sprzedać w innych rejonach kraju lub innych krajach. W tych warunkach rynek uważany jest za czynnik wpływający na produkcję jedynie pośrednio, w rezultacie akceptacji lub odrzucenia wytworzonego towaru. Wpływa to więc na produkcję i zbyt niejako ex post. W warunkach m. współczesnego rynek staje się punktem wyjścia do działalności produkcyjnej i handlowej. Nowe wynalazki i udoskonalenia przed zastosowaniem ich w produkcji konfrontowane są z potencjalnym nabywcą. Bada się ponadto nie tylko to, czy nabywca zdecyduje się zaakceptować sam produkt, ale również jego opakowanie, cenę, sposób sprzedaży itd. Same badania w zakresie techniki i technologii produkcji inspirowane są przez nabywców w rezultacie analizy ich stosunku do użytkowanego produktu danej firmy. Potencjalny nabywca towaru wpływa więc w tych warunkach na produkcję i zbyt niejako ex antę. Koncepcja m. tradycyjnego znajdowała zastosowanie w krajach kapitalistycznych do II wojny światowej i po wojnie do początku lat 50-tych. Uzasadnieniem jej zmiany jest: 1. inny charakter rynku światowego i rynku wewnętrznego w poszczególnych krajach, zwłaszcza w dziedzinie dóbr konsumpcyjnych; miejsce rynku sprzedawcy zajmuje rynek nabywcy, co jest równoznaczne ze wzrostem konkurencji, zwłaszcza w okresach depresji gospodarczej; 2. rozwój nauk ekonomicznych (zwłaszcza wprowadzenie do nich matematyki) oraz przejście innych nauk humanistycznych, jak psychologia i socjologia, od czysto teoretycznych rozważań do praktyki życia, co zwiększyło możliwość ich zastosowania w działalności gospodarczej; 3. dążenie do eliminacji ryzyka przy produkcji na wielką skalę, a więc wymagającej angażowania dużych kapitałów w momencie rozpoczynania takiej działalności. Poszczególne elementy m., zwłaszcza tradycyjnego, są stosowane w każdym przedsiębiorstwie kapitalistycznym i socjalistycznym niezależnie od tego, czy są one znane jego kierownictwu i pracownikom. W krajach socjalistycznych pełne wprowadzenie koncepcji marketingowej do działalności przedsiębiorstw produkcyjnych i handlowych, jak ma to miejsce w krajach kapitalistycznych, nie jest możliwe ze względu na ograniczoną liczbę czynników rynkowych i produkcyjnych, na które przedsiębiorstwo może wpływać. W odniesieniu do produkcji na eksport i obrotu zagranicznego z krajami kapitalistycznymi stosowanie zasady współczesnego m. jest przez eksporterów krajów socjalistycznych niezbędne, gdyż warunkuje zdobycie rynku i utrzymanie się na nim.

Manko

Manko, nie usprawiedliwiony, zawiniony brak towarów lub pieniędzy; może powstać we wszystkich ogniwach łańcucha handlowego (np. magazyn, transport, sklep); obciąża pracownika materialnie odpowiedzialnego. Oprócz odpowiedzialności materialnej, winnych spowodowania m. pociąga się do odpowiedzialności karnej.