Category Archives: Biznes

Loco

Loco, klauzula parytetu frachtowego lub baza cen, przy której sprzedający oddaje towar do dyspozycji kupującego w miejscu, gdzie towar ten się znajduje w chwili zawarcia umowy, bez ponoszenia kosztów przewozu. Kupujący obowiązany jest odebrać towar i ponieść wszelkie koszty i ryzyko związane z ubezpieczeniem towaru i transportem do miejsca przeznaczenia.

List przewozowy

List przewozowy, dokument wystawiany przy nadaniu przesyłki do przewozu lądowego, wodnego—śródlądowego lub powietrznego; jest stwierdzeniem umowy o przewóz. Rozróżnia się l.p. krajowy i międzynarodowy; l.p. bezpośredni, gdy na podstawie jednego l.p. dokonuje przewozu kilku przewoźników.

Licencja

Licencja; l. w prawie wynalazczym — uprawnienie do korzystania z opatentowanego wynalazku lub zarejestrowanego wzoru użytkowego; l. może być ustanowiona przez osobę mającą prawo do wyłącznego korzystania z opatentowanego wynalazku lub zarejestrowanego wzoru; ustanowienie l. następuje na podstawie umowy między licencjodawcą a licencjobiorcą, która powinna być zawarta na piśmie z podpisami urzędowo poświadczonymi; jeżeli wprowadzenie wynalazku lub wzoru użytkowego jest konieczne do realizacji zadań objętych planami gospodarczymi, a uprawniony do wyłącznego korzystania nie godzi się na zawarcie umowy licencyjnej, wówczas w niektórych przewidzianych w prawie przypadkach Urząd Patentowy PRL może l. ustanowić przymusowo. L. może być wyłączna lub niewyłączna; l. wyłączna występuje wówczas, gdy osoba mająca wyłączność udzielając l. zobowiązuje się do nieudzielania jej innym osobom; l. niewyłączna wówczas, gdy takiego zobowiązania nie zaciąga; l. jest pełna, gdy upoważnia do wprowadzenia do produkcji wynalazku lub wzoru w całości; 1. niepełna upoważnia do korzystania tylko w oznaczonym zakresie; 2. w prawie przemysłowym — zezwolenie władz administracyjnych na prowadzenie niektórych przemysłów; 3. w niektórych krajach — zezwolenie na przywóz lub wywóz towarów (l. importowa, l. eksportowa).

Księga wieczysta

Księga wieczysta, prowadzony przez sądy urzędowy rejestr, mający na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawami na nieruchomościach. Dla każdej nieruchomości prowadzi się oddzielną k.w.; wpisy do niej dokonywane są na podstawie postanowień sądu. Każda k.w. składa się z czterech działów: I zawiera oznaczenie nieruchomości; II służy do wpisu właściciela; III do wpisu ograniczonych praw rzeczowych (użytkowanie, służebność) z wyjątkiem hipotek; IV przeznaczony jest do wpisu hipotek. K.w. jest jawna, tj. każdy może ją przeglądać. Wpisy do ksiąg korzystają z rękojmi wiary publicznej, polegającej na ochronie osoby, która nie wiedząc o niezgodności między treścią k.w. a rzeczywistym stanem prawnym, nabyła w dobrej wierze prawo wpisane do księgi. W krajach burżuazyjnych instytucja k.w. znajduje szerokie zastosowanie. W Polsce obecnie z uwagi na nieznaczny obrót nieruchomościami i na ograniczone rozmiary kredytu hipotecznego gospodarcze znaczenie k.w. jest niewielkie. K.w. są zakładane często przez właścicieli działek gruntu przeznaczonych pod budownictwo indywidualne. Bank bowiem, udzielając kredytu na to budownictwo, z reguły wymaga zabezpieczenia w postaci ustanowienia hipoteki; hipotekę zaś można ustanowić tylko przez zapis w k.w.

Kosztów analiza

Kosztów analiza, część analizy ekonomicznej, mająca na celu ocenę poziomu kosztów oraz możliwości ich obniżania. Cel ten osiąga się przez określenie poszczególnych czynników (przyczyn) i mierzenie wpływu (skutków), jakie wywierają one na rzeczywistą wielkość, strukturę i dynamikę kosztów. Przedmiotem analizy są: 1. koszty przewidywane (planowane, wstępnie kalkulowane); 2. koszty rzeczywiste pojedynczych przedsiębiorstw lub ich zespołów, np. zjednoczenia. Koszty te grupowane są w dogodnych dla analizy przekrojach, np. wg rodzaju, pozycji kalkulacyjnych (celu poniesienia), ośrodków odpowiedzialności, procesów, przedsięwzięć lub funkcji, wytwarzanych produktów, a w ich obrębie — wg pozycji umożliwiających wgląd w ich strukturę. Przy analizie uwzględnia się przede wszystkim wpływ na wielkość kosztów następujących czynników: 1. ilości, jakości, asortymentu i rytmiczności produkcji (usług, obrotu towarowego); 2. cen, taryf i stawek płac; 3. konstrukcji produktów, ich normalizacji i unifikacji, receptury i jej racjonalizacji; 4. technologii, organizacji i metod pracy; 5. wyposażenia w środki trwałe i ich wykorzystania, stosowania właściwej i oszczędnej gospodarki remontowej, intensywności procesów produkcyjnych; 6. ilości i rodzaju zużywanych materiałów, paliwa i energii, ilości odpadów i sposobów ich wykorzystania, zastępowania materiałów tańszymi bez pogarszania jakości produkcji (usług), stosowania właściwej kooperacji; 7. racjonalizacji przewozów (właściwa rejonizacja zakupu i sprzedaży, kompletowanie optymalnych partii itp.) i transportu wewnętrznego; 8. wydajności i właściwego wykorzystania czasu pracy, likwidacji przerostów zatrudnienia; 9. wielkości wydatków na cele administracyjne; 10. niedoborów, przestojów, strat na brakach itp. Analizę przeprowadza się porównując badane koszty z kosztami planowanymi (ocena wykonania planu), kosztami rzeczywistymi ubiegłych okresów (ocena dynamiki rozwojowej), kosztami innych przedsiębiorstw lub ich przeciętną (ocena porównawcza). Do oceny łącznej wielkości kosztów i kosztów jednostkowych pomocniczą wielkość może stanowić wartość (ceny) produkcji (wyrobów, usług, obrotu towarowego itp.). W celu ustalenia wpływu kilku jednocześnie działających czynników na wielkość kosztów, stosuje się tzw. metodę kolejnych podstawień, polegającą na umownym określeniu (w izolacji) wpływu każdego czynnika z osobna. Przydatność analizy może zależeć od zapewnienia pełnej porównywalności — w czasie i przestrzeni — badanych wielkości pod względem metodologicznym (zgodność treści i metod ustalania kosztów ujętych wg odpowiednich przekrojów klasyfikacyjnych), warunków cenowych (ceny, taryfy, płace, warunki sprzedaży loco-franco itp.), metod produkcji, stanu wyposażenia itp.

Komis

Komis, rodzaj handlu stosowany zarówno w obrocie wewnętrznym, jak i zagranicznym; opiera się na umowie komisowej, która zachodzi wówczas, gdy jedna osoba lub firma, nosząca nazwę komisanta, podejmuje się sprzedaży lub kupna rzeczy ruchomych bądź papierów wartościowych w imieniu własnym, lecz na rachunek osoby lub firmy, udzielającej jej zlecenia, czyli komitenta. Wynagrodzenie komisanta nazywa się prowizją komisową. K. znajduje szerokie zastosowanie w handlu detalicznym i hurtowym. W handlu detalicznym przedmiotem k. są głównie artykuły przemysłowe — nowe i używane. W hurtowym handlu komisowym przedmiotem obrotu są artykuły przemysłowe i spożywcze, z tym jednak, że przeważnie występują tu towary, które nie były jeszcze przedmiotem sprzedaży. Swoistą formę handlu komisowego stanowi k. płodów rolnych. W handlu socjalistycznym k. płodów rolnych zajmują się przedsiębiorstwa targowiskowe, z tym że do obrotu komisowego dopuszczane są tylko określone artykuły. W k. płodów rolnych występują tylko towary, które nie były jeszcze w handlu; ceny ustala dostawca.

Kary umowne

Kary umowne (konwencjonalne), dodatkowe zastrzeżenia umowne, na mocy których strony, w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, zobowiązują się do zapłacenia kwoty pieniężnej tytułem kary ustalonej w umowie. W ustroju socjalistycznym k.u. straciły swój pierwotny, odszkodowawczy charakter, przekształcając się w środek zabezpieczający wykonanie umów zawieranych przez jednostki gospodarki uspołecznionej oraz w instrument kontroli finansowej tych Jednostek w zakresie dysponowania przez nie częścią przydzielonego im jednolitego funduszu własności socjalistycznej. Postanowienia o k.u. są podstawowym elementem wszystkich umów zawieranych przez jednostki gospodarki uspołecznionej, przy czym włączenie ich do umowy i późniejsze egzekwowanie od kontrahenta jest obligatoryjne. K.u. występują czasem w postaci kar ustalonych kwotowo, najczęściej Jednak określane są procentowo w stosunku do wartości dostaw, robót czy usług. Wysokość k.u. jest bardzo zróżnicowana i waha się np. w zakresie umów dostawy od 5% wartości świadczenia przy wadach przedmiotu dostawy, 10% w przypadku odstąpienia od umowy z winy kontrahenta, 12% w skali rocznej w przypadku zwłoki w zapłacie należności, aż do 30% w skali rocznej (0,1% dziennie) z tytułu opóźnienia dostaw i 360% (1% dziennie) z tytułu zwłoki w dysponowaniu towarem postawionym przez odbiorcę do dyspozycji dostawcy. Obowiązujące przepisy przewidują z reguły minimalną wysokość kar, która za zgodą stron może być podwyższona. Ze względu na sposób ich unormowania oraz funkcje spełniane w obrocie socjalistycznym, k.u. należy traktować jako jeden z rodzajów sankcji finansowych (kary skarbowe).

Kary skarbowe

Kary skarbowe, podstawowa grupa środków przymusowych o charakterze represyjnym, stosowanych przez państwo w systemie finansowym wobec podmiotów naruszających przepisy prawa finansowego. K.s. zagrożone są naruszenia prawa w dziedzinie gromadzenia przez państwo dochodów budżetowych, gospodarki budżetowej oraz obrotu obligacjami pożyczek państwowych i loterii, gospodarki dewizowej i obrotu towarowego z zagranicą, a więc wszędzie tam, gdzie organa państwowe w stosunku do podmiotów gospodarujących wyposażone są w atrybut władzy i gdzie dominują cele ogólnonarodowe: zapewnienie równowagi walutowej i obrotu towarowego kraju oraz zabezpieczenie prawidłowości scentralizowanej gospodarki skarbowej państwa. K.s. różnią się od sankcji bankowych oraz kar umownych przedmiotem ochrony i trybem stosowania. Przestępstwa skarbowe dzielą się na występki skarbowe zagrożone karą aresztu lub grzywny albo obiema karami łącznie oraz na wykroczenia skarbowe zagrożone karą pieniężną porządkową. Z wyłączeniem osób korzystających z prawa zakrajowości, odpowiedzialnością karno-skarbową zagrożone są w zasadzie wszystkie przestępstwa skarbowe z winy umyślnej i nieumyślnej bez względu na miejsce ich popełnienia i obywatelstwo sprawcy. W razie zbiegu przepisów prawa karnego skarbowego i innej ustawy stosuje się każdy z tych przepisów. Razem ze sprawcą odpowiadają w granicach swego zamiaru podżegacze i pomocnicy, z tym że za wykroczenia skarbowe odpowiadają oni tylko wówczas, gdy czyn został dokonany. Zob. też: bankowe sankcje.

Kartel

Kartel, jawna organizacja przedsiębiorstw kapitalistycznych, należących do jednej gałęzi o niezbyt wielkiej liczbie przedsiębiorstw, wytwarzających Jednolity, standardowy produkt (oligopol doskonały), mająca na celu wyeliminowanie konkurencji, zwiększenie zysku kapitalistycznego i monopolistyczną kontrolę rynku. Typowym środkiem do tego celu jest ustalanie kontyngentów produkcji dla każdego przedsiębiorstwa. Zazwyczaj łączyło się to także z określeniem ceny danego wyrobu. Kontyngenty te producenci mogli sobie częściowo odstępować za ściśle określonym wynagrodzeniem, z tym że przedsiębiorstwo, które zdecydowało się całkowicie unieruchomić swój zakład, otrzymywało odszkodowanie (również ściśle określone) z ogólnych funduszy k. W tej postaci k. był najbardziej Jaskrawym przykładem polityki monopolistycznej, przejawiającej się w ograniczaniu podaży w celu utrzymywania wysokiej ceny produktu. Niektóre k. stosowały łagodniejsze formy eliminowania konkurencji, tworząc np. wspólną pulę zysków czy dokonując podziału rynków zbytu (typowe dla k. międzynarodowych). Wewnątrz k. natomiast toczy się walka o przydziały kontyngentów, rynków zbytu, a także udziały w puli zysków. Z walki tej zgodnie z tendencją do koncentracji produkcji wychodzą zwycięsko przedsiębiorstwa większe, mocniejsze finansowo. Zdarza się jednak, że pewne przedsiębiorstwa (outsiderzy) nie przystępują do umowy kartelowej. Outsider wykorzystuje wysoką cenę utrzymywaną przez k. na rynku, nie stosując żadnych ograniczeń w wielkości zbytu. Jeżeli outsiderem jest niewielkie przedsiębiorstwo, nie odgrywające na rynku dużej roli, k. może je tolerować. W przeciwnym przypadku Jednak może się uciec do tzw. rujnującej konkurencji czy innych nie zawsze legalnych środków nacisku. K. powstały w Niemczech (na przełomie XIX i XX w.), tam się najbardziej rozpowszechniły, przenikając także do innych krajów Europy środkowej (również w okresie międzywojennym do Polski). Oddziaływał tu szczególnie silny wpływ wielkiego kapitału na sfery rządzące i stosunkowo ograniczona rola opinii publicznej. Po II wojnie światowej w wyniku powstania państw socjalistycznych k. w tej części Europy przestały istnieć. Jednocześnie wraz z penetracją kapitału amerykańskiego w Europie zachodniej rozpowszechniają się wypróbowane na amerykańskim gruncie mniej lub bardziej zawoalowane formy ograniczania konkurencji, Jak holding, wymiana dyrektorów (Interlocklng directors), przywództwo cenowe i inne nieformalne i poufne porozumienia (gentlemen’s agreements). Im mniejsza jest liczba przedsiębiorstw w danej gałęzi, tym łatwiej dochodzi do takich porozumień i łatwiejsza jest kontrola ich wykonania. Czynną rolę odgrywają w tym organizacje branżowe przedsiębiorstw.

Kapitał finansowy

Kapitał finansowy, „wielki kapitał przemysłowy, który dorósł już do monopolu i stopił się z kapitałem bankowym” (W. Lenin); powstał w ostatnich dziesiątkach lat XIX w. Na bazie koncentracji i centralizacji kapitału i produkcji utworzyły się monopole w przemyśle. Procesowi temu towarzyszyła koncentracja i centralizacja popytu na — kapitał pożyczkowy i jego podaży, co doprowadziło do powstania wielkich banków; miały one przewagę w walce konkurencyjnej nad bankami drobnymi, dzięki czemu zdobyły pozycję monopolistyczną na rynku kapitału pieniężnego. W procesie koncentracji i centralizacji kapitał przemysłowy w poszczególnych krajach wyprzedzał bądź też pozostawał w tyle za kapitałem bankowym. Tam, gdzie kapitalizm rozwijał się z opóźnieniem i akumulacja nie zaspokajała zwiększonego zapotrzebowania na nowe kapitały w trakcie rosnącego uprzemysłowienia kraju, kapitał bankowy stawał się inicjatorem integracji z kapitałem przemysłowym i zyskiwał hegemonię. Taki stan zaistniał np. w Niemczech i stanowił empiryczną podstawę teoretycznych uogólnień R. Hilferddnga. Banki pośrednicząc w operacjach finansowych wielkich przedsiębiorstw mogły poznawać ich stan i wpływać na ich działalność oraz kontrolować ją przez manipulowanie kredytem, zwiększanie i zmniejszanie jego wielkości bądź odmawianie udzielenia go w odpowiednich momentach. Finansowanie wielkich przedsiębiorstw wiązało z kolei ich działalność z losami banków. Wzajemna zależność zwiększała się przez długoterminowe lokaty kapitału bankowego w przemyśle, handlu, transporcie, i odwrotnie, lokaty funkcjonującego tam kapitału w bankach oraz przez obopólne wykupywanie kontrolnych pakietów akcji (akcji pakiet kontrolny). W krajach bardziej rozwiniętego kapitalizmu procesy integracji poszczególnych form kapitału były powolniejsze. W przypadku gdy pod względem koncentracji i centralizacji kapitału wielkie przedsiębiorstwa funkcjonujące w sferze produkcji i wymiany były bardziej zaawansowane od banków, jak np. w Stanach Zjednoczonych, wówczas przeważnie z ich strony wychodziła inicjatywa integracji; one przejmowały banki bądź wiązały się z nimi. Oba jednak przypadki doprowadzały do sytuacji, w której wielcy kapitaliści władają kontrolnymi pakietami akcji banków i finansowanych przez nie przedsiębiorstw, a reprezentując jednocześnie kapitał przemysłowy i bankowy stają się kapitalistami finansowymi. Przedsiębiorstwa przemysłowe i bankowe, mimo że spełniają oddzielnie swoje funkcje, podporządkowane są jednemu kapitałowi. K.f. oznacza jedność własności monopoli przemysłowych i bankowych. Koncentracja siły ekonomicznej umożliwia opanowanie przez k.f. środków kształtowania opinii publicznej (prasy, radia, telewizji). Panowanie w gospodarce nielicznych potentatów k.f. nosi nazwę oligarchii finansowej; charakteryzuje ona kapitalizm od kilkudziesięciu lat. W USA kilkaset największych korporacji łączy się w kilkanaście podstawowych grup finansowych, wśród których pierwszą dziesiątkę stanowią (w nawiasach podana suma aktywów w mld doi. na koniec 1968): Morgana (167,5), Rockefellera (124,6), Kalifornijska (66,7), Chicagowska (55,0), First National City Bank (32,9), Mellona (29,7), Bostońska (28,1), Teksaska (27,7), Clevelandzka (24,0), Duponta (21,7); każda z nich stanowi typowe dla k.f. połączenie monopoli w produkcji z monopolami bankowymi i innymi instytucjami finansowymi. Centralizowały one aktywa na sumę 577,9 mld doi., z czego w przemyśle, transporcie, handlu i usługach komunalnych 316,6 mld doi., a w sferze bankowości 261,3 mld doi. Po II wojnie światowej zarysowują się pewne przemiany w strukturze k.f. Coraz większego znaczenia zaczynają nabierać niebankowe instytucje finansowe, a mianowicie towarzystwa ubezpieczeniowe. Banki coraz więcej swoich środków lokują w obligacjach państwowych. Z kiesy państwowej znaczna część tych środków płynie do monopoli przemysłowych w formie zapłaty za wykonane zamówienia państwowe. Wysokie zadłużenie państwa idzie w parze z dużymi zasobami kapitału pieniężnego monopoli i wzrostem finansowania przez nie akumulacji kapitału własnymi środkami przy mniejszej niż dawniej konieczności uciekania się do kapitału (pożyczkowego. W powiązaniach monopolistycznego kapitału przemysłowego z bankowym pośredniczy państwo. Nie oznacza to zmierzchu roli banków w stosunkach z kapitałem funkcjonującym. Jednocześnie rośnie bowiem, i to bardzo dynamicznie, nowe zjawisko lat powojennych, siła ekonomiczna koncentrująca się w wydziałach powierniczych wielkich banków, dysponujących powierzonymi przez klientów akcjami i wykorzystujących przypadające na nie prawa głosu. Jak stwierdziła w swoim sprawozdaniu Podkomisja Finansów Wewnętrznych w USA w 1968 niespełna 400 banków rozporządzało na zasadach powiernictwa kapitałami przekraczającymi 250 mld doi., z czego 40% przypadało na 10 największych banków. Znany nie- marksistowski badacz problemów koncentracji kapitału A. Berle stwierdza w związku z tym, że gospodarkę amerykańską kontrolują kierownicy kilkuset wielkich korporacji i w coraz większym stopniu wydziały powiernicze wielkich banków. W krajach o intensywnej militaryzacji gospodarki sfery wojskowe tworzą z oligarchią finansową grupę interesów zwaną blokiem militarno-finansowym. W końcu lat 60-tych dla rozwoju k.f., przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, charakterystyczny był proces konglomeracji, czyli wchłaniania przez giganty monopolistyczne przedsiębiorstw oraz zakładów funkcjonujących w najprzeróżniejszych gałęziach sfery produkcyjnej bądź nieprodukcyjnej i nie mających jakichkolwiek nawet powiązań techniczno-ekonomicznych z branżą opanowaną przez daną grupę k.f. Na początku lat 70-tych konglomeracja zaczęła wykazywać mniejszą dynamikę. W trakcie tej nowej fali fuzji nasilił się jeszcze raz proces koncentracji i centralizacji kapitału i ujawniła się tendencja do kontrolowania gospodarki kapitalistycznej przez malejącą liczbę potentatów finansowych, stanowiących „arystokrację wielkiego biznesu”.