Category Archives: Biznes

Kapitał pieniężny

Kapitał pieniężny, kapitał w postaci pieniądza. Pieniądz nie jest kapitałem sam przez się, staje się nim przez takie zastosowanie, w wyniku którego wraca do właściciela z przyrostem. Przesłanką tego zastosowania jest wymiana towarowa dokonywana za pośrednictwem pieniądza z wykształconymi Jego funkcjami jako środka cyrkulacji i środka płatniczego oraz stosunki społeczne oparte na wyzysku. K.p. występuje już w formacjach przedkapitalistycznych: stanowi tam pieniężną postać kapitału handlowego, lichwiarskiego (lichwa) i kapitału wekslarzy (banki i ich rodzaje). Nagromadzenie k.p. było jednym z czynników warunkujących powstanie kapitalizmu (akumulacja pierwotna). W warunkach gospodarki kapitalistycznej k.p. jest jedną z form kapitału przemysłowego, występującą w wyjściowej i końcowej fazie Jego krążenia (kapitału ruch okrężny). Pewna część kapitału musi być stale utrzymywana przez przedsiębiorstwo w formie pieniężnej, czyli płynnej; wielkość tej części zależy od czasu obrotu kapitału (kapitału obrót) i musi pozostawać w odpowiednich proporcjach do wielkości kapitału produkcyjnego i kapitału towarowego. Zaopatrywanie przedsiębiorstwa w k.p. nazywa się finansowaniem. Utrzymywanie zbyt dużego zapasu k.p. oznacza niewykorzystanie przez przedsiębiorstwo wszystkich możliwości osiągania zysku; również niedofinansowanie odbija się ujemnie na zysku przez zakłócanie ciągłości ruchu okrężnego kapitału. Brak należytych proporcji w strukturze form kapitału może wystąpić w skali społecznej. Tak np. w kryzysowej fazie cyklu koniunkturalnego w kapitalizmie obserwuje się względny niedostatek k.p. Właściciele wolnego k.p. przekazują go do dyspozycji przede wszystkim innym kapitalistom i państwu; mogą go oddawać bądź do dyspozycji czasowej jako podlegający zwrotowi kapitał pożyczkowy, bądź na stałe jako lokatę w papierach wartościowych nie podlegających wykupowi. W tym przypadku mają oni możność przywrócenia kapitałowi Jego formy płynnej przez odprzedaż tych papierów innym właścicielom k.p. Popyt na k.p. i jego podaż skupiają się w bańkach i na giełdach pieniężnych (-» giełda), stanowiących rynek k.p., zwany także rynkiem kapitału pożyczkowego, rynkiem kredytowym bądź rynkiem pieniężnym; dzieli się go zwykle na rynek pieniężny i rynek kapitałowy. Rynek pieniężny Jest rynkiem pieniądza Jako środka płatniczego, obsługującego przekształcenie się kapitału z formy towarowej w pieniężną i nie zwiększającego masy kapitału. Korzysta z niego np. kapitalista przemysłowy lub handlowy, który po sprzedaniu towaru na kredyt zdobywa pieniądze dyskontując weksle. Za pośrednictwem rynku kapitałowego następuje mobilizacja nowego kapitału, np. przez sprzedaż akcji lub obligacji. Rozróżnienie to odpowiada rozumieniu przez rynek pieniężny — rynku kapitału krótkoterminowego, przez rynek kapitałowy zaś — rynku kapitału długoterminowego. Główną pozycję na rynku k.p. zajmują banki.

Kapitał

Kapitał (Kapitał jako własność i jako funkcja) określona suma wartości przynosząca wartość dodatkową, „Przy badaniu kapitału Marks wychodzi z prostego, ogólnie znanego faktu, że kapitaliści pomnażają wartość swego kapitału przez wymianę; kupują towar za swe pieniądze i sprzedają go następnie za więcej pieniędzy, niż on ich kosztował […] Skąd powstaje ta wartość dodatkowa? I…] Wartość dodatkowa nie może […] powstawać stąd, że sprzedawcy sprzedają towary powyżej ich wartości albo że nabywcy kupują je poniżej wartości, ponieważ każdy jest kolejno to nabywcą, to sprzedawcą, przeto wyrównałoby się to znowu. Podobnie nie może ona pochodzić stąd, że sprzedawca i nabywca wzajemnie się oszukują, bo to nie stworzyłoby żadnej nowej, czyli dodatkowej wartości” (F. Engels). Przekształcenie sumy wartości w k., tj. w wartość przynoszącą wartość dodatkową, jest możliwe dzięki temu, że kapitaliści znajdują na rynku szczególny towar, jakim jest siła robocza, którego zużycie jest źródłem nowej wartości. Cechą szczególną siły roboczej jako towaru (oprócz innych) Jest to, że tworzy ona więcej wartości, tzn., że robotnik wytwarza więcej wartości, niż otrzymuje w postaci płacy roboczej. Czynnikiem, który zmusza robotnika do oddawania więcej wartości, niż sam otrzymuje, jest fakt, iż właścicielami środków produkcji są kapitaliści. Kapitalizm charakteryzuje alienacja środków produkcji od bezpośrednich producentów; środki te, wytworzone przez robotników, są cudzą własnością, a bez nich robotnicy nie są w stanie wytwarzać niezbędnych środków do życia. Własność środków produkcji, skupiona w rękach kapitalistów, daje im „prawo” do udziału w części produktów wytworzonych przez klasę robotniczą. W ten sposób „Kapitał nie Jest […] rzeczą, lecz określonym, społecznym, należącym do określonej historycznie formacji stosunkiem produkcyjnym, który wyraża się w rzeczy i rzeczy tej nadaje specyficzny charakter społeczny. Kapitał nie jest sumą materialnych i wytworzonych środków produkcji. Kapitałem są przekształcone w kapitał środki produkcji, które same w sobie w równej mierze nie są kapitałem, jak złoto i srebro samo w sobie nie jest pieniądzem”. Przytoczone słowa Marksa należy rozumieć w ten sposób, że żadna maszyna lub inny środek produkcji nie Jest ze swej natury k.; staje się nim dopiero w takich warunkach społecznych, kiedy stanowi własność klasy kapitalistów i służy jej do wyzysku robotników najemnych. „Są to zmonopolizowane — pisze Marks — przez określoną część społeczeństwa (a więc przez burżuazję — uwaga J.Za.) środki produkcji, usamodzielnione wobec siły roboczej produkty i warunki działania tej właśnie siły roboczej”. K. można więc krótko określić jako sumę pieniędzy lub środków produkcji, która służy do wyzysku najemnej siły roboczej i wyciskania z niej wartości dodatkowej na korzyść kapitalistów — właścicieli środków produkcji. Jak z tego wynika, k. występuje w formie pieniężnej, produkcyjnej, towarowej itd. Gdy kapitalista sam stosuje swój k. w produkcji i cyrkulacji, k. ten spełnia funkcję wytwarzania i realizowania wartości dodatkowej w ręku właściciela. W przypadku kapitału pożyczkowego funkcja k. oddziela się od jego własności, a zysk rozpada się na zysk przedsiębiorcy i procent. Procent występuje (na zewnątrz) jako produkt własności k., niezależny od jego zastosowania, a zysk przedsiębiorcy jako wynagrodzenie za funkcję wykonywaną przez czynnego kapitalistę. „Właściwością kapitalizmu jest w ogóle oddzielenie własności kapitału od stosowania kapitału w produkcji, oddzielenie kapitału pieniężnego od kapitału przemysłowego, czyli wytwórczego, oddzielenie rentiera, żyjącego wyłącznie z dochodów, Jakie daje kapitał pieniężny, od przedsiębiorcy i wszystkich osób, biorących bezpośrednio udział w dysponowaniu kapitałem” (W. Lenin). Burżuazyjni ekonomiści utożsamiają k. ze środkami produkcji i środkami utrzymania klasy robotniczej oraz z pieniądzem. Niektóre kierunki burżuazyjnej ekonomii, wywodzące się głównie od francuskiego ekonomisty J. B. Saya, uznały teorię tzw. czynników produkcji; wg tej teorii istnieją trzy czynniki produkcji: ziemia, k. i praca. Właściciele ziemi, zgodnie ze swoim wkładem do produkcji, otrzymują rentę gruntową, właściciele kapitału otrzymują zysk, a właściciele pracy otrzymują płacę roboczą. Każdy z właścicieli tych czynników otrzymuje odpowiednio do swojego wkładu [późniejsze kierunki marginalistyczne i neomarginalistyczne uzasadniały, że zgodnie ze swoją krańcową produkcyjnością (marginalizm)) wynagrodzenie. W ten sposób praca z jedynego źródła wartości zostaje zdegradowana do jednego z trzech źródeł wartości (w teoriach marginalistów proces „degradacji” znaczenia pracy idzie znacznie dalej), ziemia i k. otrzymują „naturalną właściwość” rodzenia dochodu. Wspólną właściwością różnych odmian burżuazyjnej teorii ekonomicznej jest przemilczanie, zaprzeczanie lub maskowanie wyzysku kapitalistycznego, rozpatrywanie k. niezależnie od procesu powstawania wartości dodatkowej. Żadne społeczeństwo nie może obejść się bez środków produkcji i środków utrzymania klasy robotniczej. Istnieją one również w społeczeństwie socjalistycznym. Ze względu na to jednak, że środki te nie stanowią prywatnej, monopolistycznej własności klasy kapitalistów i nie służą one do wyzysku robotników najemnych, treść socjalna tych środków jest inna niż w ustroju kapitalistycznym. Ekonomiści marksistowscy, chcąc podkreślić zasadniczo odmienną rolę środków produkcji i utrzymania klasy robotniczej w ustroju socjalistycznym, występują przeciwko określaniu ich mianem „ proponując nazwę „fundusz” (np. fundusz obrotowy, trwały, fundusz płac).

Jednostka budżetowa

Jednostka budżetowa, organ, instytucja lub urząd państwowy (np. ministerstwo, szkoła, sąd), którego dochody i wydatki są całkowicie włączone do budżetu państwa; wydatki nie są uzależnione od dochodów własnych, nie ma dążenia do samowystarczalności finansowej lub rentowności. Dochody j.b. są przekazywane w całości do budżetu, wydatki zaś pokrywane są ze środków pieniężnych otrzymywanych z budżetu. J.b. jest formą organizacji działalności finansowej przeciwstawną jednostce na rozrachunku gospodarczym. Działalność j.b. ma w zasadzie charakter nieprodukcyjny (ochrona zdrowia, nauka, oświata, kultura, administracja, sądownictwo, obrona itp.). Wydatki i dochody j.b. są szczegółowo ustalane w preliminarzach zatwierdzanych przez jednostki nadrzędne. Niedopuszczalne jest przekraczanie przewidzianych kwot wydatków (kredytów budżetowych) — nawet w razie przekroczenia planowanych dochodów — oraz samodzielne zmienianie przeznaczenia wydatków. Gospodarka finansowa j.b. jest poddana rygorom prawa budżetowego. Działalność uboczna j.b. może być poddana innym zasadom finansowania (w formie środków specjalnych jednostek budżetowych lub — gospodarstw pomocniczych).

Inwestycje

Inwestycje, nakłady gospodarcze zmierzające do tworzenia i powiększenia środków trwałych (definicja najczęściej stosowana); bywają także definiowane Jako: „środki przeznaczone na rozszerzoną reprodukcję funduszów trwałych gospodarki narodowej”; „całokształt nakładów związanych z tworzeniem nowych, rekonstrukcją i odbudową istniejących obiektów zarówno produkcyjnych, jak i nieprodukcyjnych majątku trwałego”. Rozwijając definicję i. w ujęciu ekonomii marksistowskiej, należy podkreślić, że istotą nakładów gospodarczych Jest połączenie — pracy, środków pracy i przedmiotów pracy; zużycie tych elementów powinno być Jak najbardziej celowe, tj. przyczynić się do stworzenia lub powiększenia środków trwałych umożliwiających osiągnięcie odpowiednich efektów ekonomicznych. W gospodarce socjalistycznej oprócz ujmowania pojedynczych zjawisk inwestycyjnych dużo uwagi poświęca się Jednocześnie kształtowaniu całości procesu inwestycyjnego. Rozwój gospodarki narodowej musi mieć planowy charakter i powinna cechować go jak najdalej idąca celowość. Dlatego w działalności inwestycyjnej również zmierza się do podporządkowania całości zjawisk inwestycyjnych ustaleniom przyjętym w planach gospodarczych. Ustalenia te obejmują przede wszystkim określenie globalnej wielkości nakładów inwestycyjnych oraz ich struktury. Poziom i. rozpatrywany jest zawsze na tle rozmiarów i zasad podziału dochodu narodowego. Wysokość akumulacji rzeczowej, pomniejszonej o przyrost środków obrotowych i rezerw wyznacza ogólne granice i. netto. Plany wieloletnie i roczne zawierają zawsze jedną z centralnych decyzji polityczno-gospodarczych, jaką jest podział dochodu narodowego na część konsumowaną i akumulowaną, w tym na cele inwestycyjne; podział ten oznaczać może większe lub mniejsze tempo rozwoju gospodarki narodowej w danym okresie, przy odpowiednim kształtowaniu poziomu konsumpcji; na poziom ten mają wpływ i inne elementy, mimo że ustalenia dotyczące rozmiarów i. należy uznać za zasadnicze. Odrębny problem stanowi struktura nakładów inwestycyjnych; nakłady te przeznacza się w odpowiednim stosunku na wzrost produkcyjnych 1 nieprodukcyjnych obiektów majątku trwałego. Poszczególne działy i gałęzie gospodarki narodowej mają określony udział w globalnej sumie nakładów inwestycyjnych. Świadczy to o różnym tempie rozbudowy poszczególnych dziedzin gospodarki i odnosi się zarówno do bezpośrednio określonych wielkości inwestycyjnych w gospodarce uspołecznionej. Jak i do pośrednio normowanych rozmiarów i. w gospodarce nieuspołecznionej. Składa się to na ogólny obraz polityki inwestycyjnej prowadzonej w danym okresie; polityka ta wyznacza tempo rozbudowy całej gospodarki i jej poszczególnych części składowych, dążąc do proporcjonalności 1 harmonijności rozwoju oraz wykorzystania możliwości wzrostu gospodarczego w konkretnych warunkach danego okresu. Zjawiska Inwestycyjne kształtują się odmiennie w gospodarce uspołecznionej i nieuspołecznionej. Bezpośrednie metody polityki inwestycyjnej odnoszą się do 1. uspołecznionych, przy różnym Jednak stopniu zdecentralizowania odpowiednich decyzji inwestycyjnych. Natomiast skuteczność pośredniego oddziaływania na rozwój i. w gospodarce nieuspołecznionej jest różna w zależności od rozwinięcia pomocy finansowej lub też związanej z zaopatrzeniem oraz stworzenia przez państwo ogólnych warunków, sprzyjających wzrostowi i. prywatnych. W gospodarce socjalistycznej działalność inwestycyjna podejmowana Jest na podstawie ogólnej oceny skali i kierunków zamierzeń inwestycyjnych, a więc wstępnego ustalenia ogólnej celowości i., wynikającego z określonych w planie wieloletnim zadań produkcyjnych i usługowych. Następną zaś czynnością Jest ustalenie najbardziej ekonomicznego rozwiązania danego zamierzenia inwestycyjnego, przy zapewnieniu najwyższej Jego efektywności. Do podstawowych zasad planowania i., umożliwiających najwłaściwsze wykorzystanie środków inwestycyjnych, należą: 1. planowanie kompleksowe (tj. planowanie i. w ścisłym powiązaniu z planami produkcji i usług); 2. koncentracja nakładów inwestycyjnych; 3. techniczno-ekonomiczna efektywność i. (osiągnięcie Jak najwcześniej możliwie największych efektów produkcyjnych i usługowych przy możliwie najniższym nakładzie pracy społecznej); 4. stałe obniżanie kosztów wykonania i.; 5. rzeczowe planowanie i.; 6. stabilizacja ustaleń planu inwestycyjnego i rytmiczne Jego wykonywanie, w tym terminowa realizacja planu oddawania obiektów do użytku. Realność wyznaczonego przez plan poziomu i. zależy od zapewnienia odpowiednich środków oraz od zdolności wykonawczych biur projektowych i przedsiębiorstw budowlano-montażowych. W latach 1966—71 na plenarnych posiedzeniach KC PZPR podjęto wiele uchwał i szczegółowych postanowień związanych z określeniem kierunków polityki inwestycyjnej oraz z usprawnieniem procesu inwestycyjno-budowlanego. Zadania polityki inwestycyjnej łączyły się ściśle z ogólnymi założeniami rozwoju społeczno-gospodarczego ze szczególnym uwzględnieniem w ostatnich latach problematyki modernizacji gospodarki narodowej, przede wszystkim zaś unowocześnienia przemysłu i jego struktury. Na lata 1971—75 sformułowane zostały nowe wytyczne polityki inwestycyjnej, zmierzające do wydatnego przyspieszenia poprawy warunków życia ludności, m. in. przez poważne zwiększenie nakładów na rozbudowę przemysłu wytwarzającego artykuły spożycia (zwłaszcza przemysłu rolno-spożywczego i lekkiego) ora? budownictwa mieszkaniowego i komunalnego. W zakresie usprawnienia procesu inwestycyjnego zasadnicze posunięcia wiążą się z koncentracją i„ podniesieniem ich ekonomicznej efektywności oraz radykalnym skróceniem cyklów inwestycyjnych i budowlanych. Lepsza koordynacja działalności wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego stanowi główną metodę zapewnienia szybkiego i terminowego oddawania obiektów do użytku, przy odpowiednim obniżeniu kosztów ich realizacji. Ze skracaniem cyklów inwestycyjnych łączy się bezpośrednio problem osiągania projektowych zdolności produkcyjnych i usługowych w planowanych terminach. Również ten dział polityki inwestycyjnej, jakim jest skracanie okresu rozruchu i czasu dochodzenia do projektowych zdolności oraz terminowe zapewnienie przyrostu produkcji 1 usług z nowych 1., zmierza do wydatnego powiększenia ogólnej efektywności gospodarowania na tle wykorzystania rezerw w wyniku usprawniania procesu inwestycyjnego. Nowoczesność i wysoka jakość i., ich sprawna i szybsza realizacja, niższe koszty a wyższe efekty składają się na obecną politykę wykorzystania rezerw inwestycyjnych do bardziej dynamicznego i harmonijnego rozwoju. I. tworzą coraz nowocześniejszą bazę dla obecnego i perspektywicznego rozwoju, a jednocześnie przyczyniają się w wielu dziedzinach do bezpośredniego wzrostu poziomu warunków życia ludności. Zob. też: inwestycji efektywność, inwestycji efektywności wskaźnik.

Inwestor

Inwestor, osoba prawna (przedsiębiorstwo lub inna jednostka państwowa, spółdzielcza, prywatna) lub fizyczna, która nabywa dobro powiększające stan majątku trwałego (majątek narodowy) lub zastępujące jego zużycie i zapisuje je we własnym inwentarzu majątku trwałego. Szczególne znaczenie ma i. produkcyjny, gdyż jego zakupy oznaczają odnowienie lub powiększenie istniejącego stanu narzędzi pracy, jednego z podstawowych składników sił wytwórczych społeczeństwa. W gospodarce socjalistycznej społeczna własność majątku trwałego oraz planowy charakter gospodarowania odzwierciedlają się w zadaniach, prawach oraz obowiązkach i. Działalność inwestycyjna objęta planem staje się dla i. zadaniem planowym; obowiązany jest on powiększyć potrzebne środki trwałe w terminie oznaczonym w planie, przy użyciu środków finansowych przydzielonych mu z budżetu państwa (dotacyjne), kredytów bankowych zwrotnych lub środków własnych. Powstałe w wyniku działalności i. państwowego środki trwałe pozostają własnością państwa; są one jedynie oddane i. w zarząd i użytkowanie. Planowy charakter działalności i. państwowego, korzystającego ze środków planu inwestycyjnego, znajduje swoje odzwierciedlenie w szczegółowo określonych funkcjach i., do których zalicza się: 1. nadzór nad wykonaniem zlecenia przez przedsiębiorstwo wykonawcze; 2. zapewnienie sprawnego finansowania inwestycji; 3. przygotowanie przyszłej eksploatacji. Funkcje te z ramienia i. wykonują na wielkich placach budowy specjalne jednostki nadzoru inwestycyjnego, a jeżeli zakres działalności inwestycyjnej jest nieznaczny — odpowiednie komórki organizacyjne i. Osoby prywatne i spółdzielcze podejmują działalność inwestycyjną na własny rachunek i własne ryzyko, a uzyskane w jej wyniku środki trwałe stają się ich własnością. W ekonomii burżuazyjnej używa się terminu „i.” na oznaczenie zarówno osób fizycznych i prawnych nabywających materialne dobra inwestycyjne, jak też lokujących swoje dochody w papierach wartościowych.

Inwentarz

Inwentarz: l. w gospodarce przedsiębiorstw — urządzenia i ruchomości biurowe oraz maszyny i urządzenia gospodarcze; 2. w gospodarce rolnej — zwierzęta gospodarskie (i. żywy), maszyny, narzędzia, sprzęt, urządzenia ruchome (i. martwy); 3. w teorii rachunkowości — szczegółowe zestawienie przedmiotów majątkowych, praw i wierzytelności, jak również zobowiązań przedsiębiorstwa, sporządzone z natury w formie -+ inwentaryzacji.

Instytucja

Instytucja, pojęcie stosowane w naukach społecznych w kilku znaczeniach. W socjologii przez pojęcie „i.” rozumie się określone impersonalnie (bezosobowo) sposoby działania w imieniu całej grupy, charakteryzujące się trwałością i powtarzalnością, ponieważ zostały określone przez grupę i cieszą się jej poparciem w konkretnej, aktualnej formie. I. w tym znaczeniu jest więc np. władza polityczna lub sądownicza. W prakseologii natomiast pojęciem „i.” określa się wszelką organizację składającą się z ludzi i aparatury, którą się oni posługują, a więc ogółu tworzyw, narzędzi i wszelkich przedmiotów pomocniczych. Prakseologia nie stawia pojęciu „i.” warunku trwałości. I. w znaczeniu prakseologicznym zatem może być zarówno zespół ludzi wraz z aparaturą zorganizowany przypadkowo i krótko istniejący, jak i organizacja prowadząca za pomocą wszelkich urządzeń długoletnią działalność. Teoria organizacji wiąże pojęcie „i.” przede wszystkim z warunkiem trwałości i powtarzalności. Dla przedstawicieli tej nauki i. jest bowiem wszelka całość organizacyjna ludzkiego działania, podlegająca utrwaleniu przez stałe powtarzanie (odnawianie realizacji celów). Teoria organizacji i zarządzania zbliża się w tym zakresie do socjologicznego pojęcia „i.”, nie wiąże go jednak w przeciwieństwie do socjologii z działaniem w imieniu szerszej grupy społecznej i z jej akceptacją.

Importowa licencja

Importowa licencja, pozwolenie na dokonanie importu wydane przez organ (lub z upoważnienia) władzy regulującej handel zagraniczny; wydawana jest w ramach i do wysokości kontyngentów, zapobiegając ich przekroczeniu. W ramach „systemu zakazowo-pozwoleniowego” stosowane są generalne (wszystkim zainteresowanym z góry przyznane) i (lub) indywidualne; te ostatnie są samodzielnym, elastycznym środkiem regulowania importu; w Polsce nazywa się je zwykle pozwoleniami przywozu.

Import

Import, kupno towarów lub usług z zagranicy; jest wynikiem międzynarodowego podziału pracy; zaopatruje gospodarkę w towary (usługi), których wytworzenie w kraju uważa się w danych warunkach za niemożliwe lub mniej korzystne niż produkcja dóbr eksportowanych w celu uzyskania dewiz potrzebnych do zapłacenia za towary importowane. W ten sposób i. dostarcza (częściowo lub z nadwyżką — zależnie od salda bilansu handlowego) m. in. pokrycia dla dochodów pieniężnych, powstałych w związku z produkcją na — eksport.

Hot money

Hot money (gorący pieniądz), termin stworzony przez burżuazyjną ekonomię polityczną; oznacza tę część pieniądza znajdującą się w obiegu w gospodarce kapitalistycznej, która jest najbardziej płochliwa i najbardziej wrażliwa na wszelkie objawy zmian koniunkturalnych. „Gorący pieniądz” jest najbardziej niebezpieczny z punktu widzenia polityki monetarnej, gdyż w stosunkach z zagranicą wyraża się w ucieczce złota, walut obcych i dewiz za granicę, w stosunkach wewnątrzkrajowych zaś — w takich zjawiskach, jak „run” na banki (masowe wycofywanie wkładów), masowe wykupywanie towarów, lub w postaci innych gwałtownych zakłóceń równowagi pieniężnej na rynku.