Category Archives: Biznes

Holding

Holding, forma centralizacji dyspozycji gospodarczej w kapitalizmie; przedsiębiorstwo (zwykle spółka akcyjna), którego działalność sprowadza się do „trzymania” — akcji innych przedsiębiorstw, co zapewnia mu kontrolę nad nimi; teoretycznie wystarczy bowiem mieć nieco więcej niż 50 % akcji jakiegoś przedsiębiorstwa, aby uzyskać nad nim pełną kontrolę. Wobec tego jednak, że część portfelu akcyjnego należy do wielu właścicieli niewielkiej ilości akcji, do kontrolowania przedsiębiorstwa wystarczy nieraz w praktyce skupienie we własnym ręku znacznie mniej niż 50% akcji. Ponieważ spółki akcyjne dysponują nie tylko własnym kapitałem akcyjnym, lecz również kapitałem pożyczanym (dzięki emisji obligacji), a ponadto przedsiębiorstwa wchodzące do h. mogą same kontrolować systemem holdingowym (przez posiadanie akcji) inne przedsiębiorstwa, pozwala to h. na kontrolowanie kapitałów wielokrotnie przewyższających jego własne. H. powstaje na mocy umowy przez wymianę akcji przedsiębiorstwa na akcje h. lub rynkowy skup akcji przedsiębiorstw. Na ogół h. tworzą wielkie przedsiębiorstwa lub banki, aby w ten sposób móc kontrolować przedsiębiorstwa związane pośrednio lub bezpośrednio z ich działalnością. Największymi h. są: w USA General Motors, w Anglii — Vickers i Imperial Chemical Industries.

Handel

Handel, usługowy dział gospodarki narodowej, wyodrębniony w społecznym podziale pracy, którego zadaniem jest organizowanie dostaw towarów z produkcji i prowadzenie sprzedaży w celu zaspokojenia popytu (przemieszczanie towarów od producenta do konsumenta). H. rozporządza kadrami zawodowych pracowników, środkami materialnymi i aparatem organizacyjnym, umożliwiającym wykonywanie tych zadań. W procesie reprodukcji h. realizuje fazę wymiany przez transakcje kupna-sprzedaży towarów, oddziałuje też na produkcję, podział i konsumpcję, tj. pozostałe fazy reprodukcji, które bez h. nie mogłyby funkcjonować. H. przejmuje bowiem towary od producentów, przekazując im informacje płynące ze sfery konsumpcji, wpływając w ten sposób na ilość, jakość i asortyment towarów w celu dostosowywania podaży do popytu; odprowadza towary do nabywców ostatecznych, w zasadzie do konsumentów indywidualnych, którym w zależności od ich dochodów umożliwia zakupy zaspokajające potrzeby (wymiana wartości pieniężnych na wartości użytkowe). H. przyczynia się tym do realizacji podziału i konsumpcji oraz stwarza bodźce do wydajniejszej pracy, zwiększającej zarobki pracowników. Łącznie z tym usługi świadczone klientom przez personel punktów sprzedaży, sprawność organizacji h. oraz poziom techniczny i estetyczny środków jego pracy (np. lokali sklepowych, urządzeń służących pracownikom h.), określają poziom kultury h., który jest ważnym czynnikiem współżycia społecznego. H. w ustroju kapitalistycznym jest odbiciem kapitalistycznych stosunków produkcji i uczestniczy w ich utrwalaniu i rozwoju. W socjalizmie h. zmienia swój charakter. H. socjalistyczny ukształtował się opierając się na socjalistycznym sposobie produkcji, którego podstawą jest własność społeczna oraz planowość działania i rozwoju. Osiągnięcie zysku nie stanowi celu działania h. socjalistycznego, jego podstawowym celem jest jak najlepsze zaopatrzenie konsumentów w towary. Wyniki finansowe jego działania są przeznaczone na cele gospodarcze i kulturalne całego społeczeństwa. H. wzmacnia socjalistyczne stosunki produkcji, wypiera zbędny h. prywatny i pogłębiając opanowanie rynku zapobiega obrotowi spekulacyjnemu.

Grynderstwo

Grynderstwo, fikcyjne zakładanie towarzystw akcyjnych w celu osiągania zysków grynderskich ze szkodą dla akcjonariuszy; wyolbrzymianie wartości wkładów założycielskich, używanie osób podstawionych lub fałszowanie bilansów istniejących już towarzystw akcyjnych w celu zapewnienia założycielom wysokich zysków. G. szerzyło się zwłaszcza w końcu XIX i na początku XX w. W krajach kapitalistycznych istnieją ustawy mające zapobiegać szerzeniu się g.

Główny Urząd Statystyczny

Główny Urząd Statystyczny, centralny organ administracji państwowej w dziedzinie statystyki; działa przy Radzie Ministrów i podlega Prezesowi Rady Ministrów. Po wojnie G.U.S. wznowił działalność w marcu 1945, a jego sytuację formalnoprawną określił dekret z 31 VII 1946. Aktualną sytuację formalnoprawną G.U.S. określa ustawa z dnia 15 II 1962 o organizacji statystyki państwowej. W myśl tej ustawy do najważniejszych zadań G.U.S. należy: 1. prowadzenie badań statystycznych ze szczególnym uwzględnieniem wykonania zadań określonych w narodowych planach gospodarczych oraz ogłaszanie wyników tych badań; 2. przeprowadzanie spisów powszechnych, dotyczących zarówno problemów gospodarczych, jak i społecznych; 3. organizowanie jednolitego systemu sprawozdawczości statystycznej, koordynowanie i sprawowanie nadzoru nad sprawozdawczością prowadzoną przez organy administracji państwowej oraz inne instytucje; 4. zbieranie, opracowywanie i ogłaszanie wyników badań statystycznych w zakresie statystyki międzynarodowej; 5. udział w pracach międzynarodowych organizacji w dziedzinie statystyki; 6. prowadzenie badań naukowych w zakresie statystyki; 7. współpraca w nauczaniu statystyki w szkołach średnich 1 wyższych; 8. upowszechnianie wiedzy o statystyce. G.U.S. podlegają terenowe organa statystyki państwowej. Przy G.U.S. działa Zarząd Mechanizacji i Automatyzacji Opracowań Statystycznych (ZMiAOS), któremu podlegają Ośrodek Elektroniczny, Zakład Techniki Statystycznej oraz wojewódzkie stacje techniki statystycznej. Zadaniem ZMiAOS jest zmechanizowane opracowywanie wyników badań statystycznych przy zastosowaniu nowoczesnej techniki obliczeniowej. Jednym z podstawowych zadań G.U.S. jest ustalanie programów sprawozdawczości statystycznej centralnej, koordynowanie programów sprawozdawczości statystycznej resortowej oraz ustalanie programów prac terenowych organów statystycznych.

Giełda

Giełda, wyspecjalizowany rynek, na którym przeprowadzane są obroty ściśle określonymi wartościami, w ustalonym czasie i miejscu oraz ustalane są kształtujące się w tych obrotach ceny, czyli kursy, notowane i ogłaszane w oficjalnym wykazie zwanym cedułą. Obroty giełdowe odbywają się jedynie na podstawie dopuszczenia określonych wartości do obrotów i tylko między członkami g. Rozróżniamy g. towarowe (np. g. metali kolorowych) i pieniężne. Istotą działalności g. jest regularność jej zebrań, istotą zaś operacji giełdowych jest dokonywanie obrotów tylko przez uprawnionych kontrahentów i stwierdzenie transakcji przez maklera giełdowego. W Europie początki g. towarowej sięgają XIII w., pieniężnej zaś połowy XVI w. G. pieniężna jest rynkiem obrotów złotem, srebrem, monetami i wartościami pieniężnymi, zwłaszcza walutami i dewizami oraz papierami wartościowymi. Najpełniejszy rozkwit g. pieniężna przeżywała w okresie kapitalizmu wolnokonkurencyjnego. W okresie kapitalizmu monopolistycznego rola jej i znaczenie zmniejsza się wskutek coraz większej ingerencji państwa w stosunki rynkowe. Współcześnie g. pieniężna poddana jest mniej lub bardziej ścisłej kontroli państwa, które ogranicza swobodę jej działania, czasami działanie to zawiesza lub wręcz zamyka. Pełna swoboda działania g. pieniężnej należy do wyjątków. Operacje giełdowe. Ceny w walucie miejscowej (kraju siedziby g.) płacone za kruszce, waluty i dewizy obce oraz papiery wartościowe noszą nazwą kursów. Kursy kształtują się w zależności od popytu i podaży określonych walorów na danej g. w danym dniu. Różnice kursów, jakie ukształtują się na te same walory na różnych g., są podstawą operacji arbitrażowych, które polegają na zakupywaniu walorów na g., gdzie mają one kurs niski, i sprzedaży na g., gdzie mają one kurs wysoki. Operacje arbitrażowe przyczyniają się do wyrównywania się kursów kruszców, dewiz i papierów wartościowych na różnych g. Wśród operacji giełdowych rozróżnia się operacje kasowe, terminowe, premiowe i prolongacyjne. Operacje kasowe polegają na natychmiastowym zakupie, zapłacie i doręczeniu określonych papierów. Jeżeli operacja ma na celu wykorzystanie różnicy kursów w różnym czasie (gra na zwyżkę — hossa lub na zniżkę — bessa) bez zamiaru posiadania tych papierów przez czas dłuższy, mamy do czynienia z interesem g. terminowym, którego istotą jest kalkulacja przewidywanego kształtowania się przyszłego kursu na poziomie atrakcyjnym dla uprawiającego operacje terminowe. Operacje te należą do spekulacyjnych. Operacje premiowe polegają na tym, że kontrahent płacąc określoną premię uzyskuje prawo żądania bądź to wykonania umówionej transakcji terminowej, bądź też odstąpienia od niej. W tym ostatnim przypadku traci jedynie premię, chroniąc się jednak od ew. znacznie większej straty mogącej wyniknąć z kształtowania się niekorzystnego dla niego kursu. Operacje prolongacyj- n e, zwane również reportowymi, polegają na tym, że kontrahent wobec niespełnienia się oczekiwanego poziomu kursów przesuwa ostateczne wykonanie transakcji na termin późniejszy w ten sposób, że zwraca się do banku o wykonanie zastępczo jego zobowiązania, za co płaci bankowi wynagrodzenie wg umówionej stopy. Wynagrodzenie to nazywa się reportem. Bank występuje w tej transakcji zastępczo i tylko czasowo. Organizacja g. G. „wolna” działa wg statutu uchwalanego przez jej członków. Współcześnie istnienie i działalność g. opierają się na koncesji państwowej i aktach normatywnych państwa. Takimi normatywnymi aktami są z reguły statut i regulamin działania g. Państwo burżuazyjne wykonuje nadzór i kontrolę działalności g. przez wyznaczonego komisarza g. Zakres jego uprawnień jest różny, zależnie od stopnia ingerencji państwa i zakresu kontroli rządowej. Władzami g. jest walne zgromadzenie członków, rada g., sąd rozjemczy, komisja dyscyplinarna i ew. inne komisje powoływane w razie potrzeby. Członkiem g. może być tylko określona osoba fizyczna lub prawna (przez swoich przedstawicieli), przyjęta przez radę g. Przynależność w charakterze członka g. świadczy o określonej pozycji finansowej uczestnika. Niekiedy przyjęcie uzależnione jest od poważnej wpłaty jednorazowej (np. 3 min doi.). Techniką operacji giełdowych zajmują się zawodowi maklerzy, za których pośrednictwem przeprowadzane są transakcje na g. Makler giełdowy powoływany jest przez radę g. na zlecenie członków g.; niekiedy wymagane jest zatwierdzenie go przez władze państwowe. Makler jest osobą zaufania publicznego. Faktycznie maklerzy, pod koniec dnia giełdowego, ustalają ostatecznie kursy dnia pod nadzorem delegowanego członka rady, często w obecności komisarza g. Kursy te ogłaszane są w cedule giełdowej w określonym dniu. Komisja dyscyplinarna rozpatruje sprawy nie tylko wynikające z nieprawidłowego postępowania członków lub maklerów giełdowych, lecz również wszelkie sprawy, jakie mogłyby kolidować z rzetelnością lub bezpieczeństwem obrotów na g. Sąd rozjemczy rozstrzyga spory między członkami g. oraz uczestnikami transakcji giełdowych. Sąd ten powoływany jest z reguły ad hoc do rozpatrzenia i rozstrzygnięcia każdej sprawy.

Embargo

Embargo, wydany przez państwo zakaz wyjazdu obywateli własnych i odpływania statków własnej bandery w określonym kierunku oraz (lub) zatrzymanie we własnych portach obywateli określonego obcego państwa i ich własności (statków i towarów) w celu wywarcia presji na dane obce państwo. Obecnie, szczególnie w USA, przez e. rozumie się zakaz wywozu (przywozu) określonych towarów do pewnego kraju lub grupy krajów. W tym znaczeniu e. może być narzędziem dyskryminacyjnej polityki handlowej stosowanej przez USA i inne państwa kapitalistyczne wobec krajów socjalistycznych.

Dzierżawa

Dzierżawa, umowa, na mocy której wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i użytkowania, tj. pobierania z niej pożytków przez czas oznaczony lub nie oznaczony za zapłatą umówionego czynszu. Umowa dz. jest zbliżona do umowy najmu, obejmującej wyłącznie używanie rzeczy. W przeciwieństwie do umowy najmu umowa dz. uprawnia nie tylko do używania rzeczy, lecz i do pobierania pożytków. Umowę dz. normuje Kodeks cywilny. W feudalizmie i kapitalizmie dz. stanowi jedną z form eksploatacji bezpośrednich producentów przez właścicieli ziemskich. W prawie feudalnym występowała często dz. długoletnia: 50-letnia, 99-letnia, a także wieczysta. Tego rodzaju długoletnie dz. noszą nazwę emfiteuzy. Dość szeroko były one rozpowszechnione w Niemczech, Francji i w Polsce w XV—XVIII w. W Polsce umowa dz. ma obecnie zastosowanie przede wszystkim w rolnictwie. Przedmiotem dz. są najczęściej działki gruntu należące do indywidualnych gospodarstw rolnych.

Dywidenda

Dywidenda, część zysku spółki akcyjnej za dany rok operacyjny, przeznaczona przez walne zgromadzenie do podziału między akcjonariuszy w stosunku do posiadanych przez nich akcji; określana jest w kwocie absolutnej lub w procencie od wartości nominalnej akcji i wypłacana za zwrotem kuponów dywidendowych dołączonych do każdej akcji.

Dumping

Dumping, sprzedaż towarów za granicę po cenach niższych od cen uzyskiwanych za nie w analogicznych warunkach na rynku krajowym; jako zjawisko typowe występuje w okresie imperializmu, wiąże się bowiem ściśle z istnieniem monopoli kapitalistycznych i z zaostrzeniem konkurencji na rynkach zagranicznych; stanowi jedną z możliwych form różnicowania cen przez monopole, przy czym rynkiem dyskryminowanym jest tu rynek krajowy, rynkiem uprzywilejowanym zaś rynek zagraniczny. To zróżnicowanie cen jest możliwe wskutek odizolowania rynku krajowego od rynku zagranicznego (za pomocą ceł, ograniczeń ilościowych i dewizowych, porozumień z monopolami innych krajów itd.) i mniej lub bardziej pełnego opanowania przez monopol rynku krajowego. Dzięki temu monopol może, odpowiednio ograniczając podaż na rynku krajowym, ustalić na nim wysokie ceny swoich produktów, które pokryją całą lub przynajmniej większą część kosztów produkcji. Przy tych wysokich cenach część produkcji monopolu nie znajduje Jednak zbytu na rynku krajowym. Monopol mógłby wprawdzie umieścić ją na rynku, ale musiałby jednocześnie obniżyć ceny w stosunku do całej realizowanej produkcji. Dlatego też stara się tę część swojej produkcji przeznaczyć na eksport, przy czym w niektórych przypadkach, gdy konkurencja na rynku zagranicznym jest duża, jedynym możliwym sposobem eksportu może okazać się właśnie d. Jest on zjawiskiem szczególnie częstym w okresach kryzysu. W okresach ożywienia koniunktury, wskutek osłabienia konkurencji, jego częstotliwość na ogół się zmniejsza. Wielkość obniżki ceny eksportowej w stosunku do ceny krajowej uzależniona jest od stopnia nasilenia konkurencji na rynkach zagranicznych. W zasadzie granicą obniżki ceny eksportowej są koszty krańcowe; stały eksport po cenach niższych od kosztów krańcowych nie tylko nie zwiększałby zysków monopolu, ale odwrotnie — przynosiłby mu straty. może być operacją występującą stale, może też mieć charakter chwilowy, sporadyczny. Ta ostatnia forma d. stosowana jest zwłaszcza w celu zdobycia nowego rynku zagranicznego albo zlikwidowania obcej konkurencji (np. ze strony powstającej produkcji miejscowej), która pojawiła się na uprzednio opanowanym przez monopol rynku zagranicznym; w takim przypadku monopol może być zmuszony do obniżenia ceny eksportowej, niekiedy nawet poniżej swoich kosztów krańcowych. Po opanowaniu jednak danego rynku zagranicznego rezygnuje na ogół z d. i ustala na nim wysoką cenę, która niekiedy może być nawet wyższa od ceny krajowej. W sumie d. oznacza zwiększenie globalnych zysków monopolu w porównaniu z sytuacją, w której całość produkcji kierowana byłaby na rynek krajowy po niższych (z konieczności) cenach. Koszty tej operacji pokrywa konsument krajowy, któremu monopol narzuca wysoką cenę. Czasami d. może być wynikiem polityki państwa wobec eksporterów, które chcąc ich nakłonić do eksportu, udziela im pomocy w postaci różnego rodzaju premii i ulg. Dzięki temu eksporterzy, nawet nie zrzeszeni w monopolu, mogą obniżyć odpowiednio ceny eksportowe i eksportować nawet na warunkach d. W tym przypadku koszty d. obciążają ogół podatników danego kraju. Mimo że formalnie biorąc d. oznacza uprzywilejowanie rynku zagranicznego w stosunku do krajowego, w rzeczywistości Jednak może on powodować w kraju importującym wiele ujemnych skutków gospodarczych, zwłaszcza gdy przedmiotem d. są dobra konkurencyjne dla produkcji miejscowej, w tym przypadku konkurencja ze strony tanich dóbr zagranicznych może utrudniać rozwój produkcji miejscowej, a nawet w ogóle Ją wyeliminować, wywołując w ten sposób bezrobocie. Polityka dumpingowa natrafia zwykle na opór nie tylko w kraju importera, lecz także ze strony konkurentów i jest uznawana za „nieuczciwą” konkurencję. D. może też powodować niekorzystne przesunięcia w strukturze popytu globalnego w kraju odbiorcy. Dlatego też ustawodawstwo celne wielu krajów w celu obrony przed d. przewiduje stosowanie specjalnie wysokich stawek celnych, tzw. ceł antydumpingowych. W skali międzynarodowej stosowanie tych ceł regulują postanowienia GATT.

Dotacja

Dotacja, wydatek bezzwrotny i nie związany z żadnym konkretnym wzajemnym świadczeniem; ma charakter transferowy, polega bowiem na przekazaniu środków pieniężnych innemu podmiotowi, umożliwiając mu nabycie bądź świadczenie rzeczy lub usługi; d. udzielana może być z budżetu, funduszy pozabudżetowych i funduszy zjednoczeń. W Polsce d. budżetowe mogą otrzymywać; 1. budżety terenowe z budżetu centralnego lub terenowego wyższego szczebla (dla zrównoważenia budżetu — ogólne d. wyrównawcze albo na cele wyraźnie wskazane — d. celowe); 2. przedsiębiorstwa państwowe (w przypadkach określonych przez zasady systemu finansowego przedsiębiorstw), zakłady budżetowe (na pokrycie niedoboru), gospodarstwa pomocnicze (na pokrycie strat lub uzupełnienie środków obrotowych); 3. jednostki spółdzielcze (na pokrycie różnic cen); 4. organizacje społeczne, których działalność społeczną, kulturalną, oświatową, charytatywną, sportową itp. państwo chce popierać. D. nie są udzielane osobom fizycznym (tu zbliżonym do d. rodzajem wydatku jest stypendium) i gospodarce nieuspołecznionej. D. nosi niekiedy nazwę subwencji lub subsydium.