Category Archives: Biznes

Dłużnik

Dłużnik, osoba fizyczna lub prawna obowiązana do uiszczenia innej osobie fizycznej lub prawnej, tj. wierzycielowi, świadczenia pieniężnego albo rzeczowego z mocy istniejącego między nimi stosunku prawnego, z którego wynika to zobowiązanie (dług). Zobowiązanie d. może wynikać z umowy (np. obowiązek odbiorcy do uiszczenia dostawcy zapłaty za towar, wykonaną pracę lub usługę, obowiązek pożyczkobiorcy do zwrotu długu pożyczkodawcy), z czynu niedozwolonego (np. obowiązek wynagrodzenia wyrządzonej szkody) lub z mocy ustawy (zobowiązania podatkowe i inne wobec skar bu państwa, alimenty itd.). Stosunki cywilnoprawne pomiędzy d. i wierzycielem normują przepisy prawa cywilnego, zwłaszcza jego część zwana prawem zobowiązaniowym oraz różne akty normatywne z dziedziny prawa gospodarczego.

Czynsz

Czynsz: 1. W feudalizmie — powtarzające się okresowe świadczenia w pieniądzu lub w naturze, przypadające panom feudalnym od chłopów niepańszczyźnianych; rozpowszechnione były przede wszystkim we Francji, w Niemczech i w Polsce; jako przeżytki feudalizmu uległy likwidacji w Europie zachodniej na początku XIX w., w Europie wschodniej — na początku XX w. Prawo użytkownika gruntu czynszowego pod względem uprawnień zbliżone było do prawa własności. Prawo to było dzierżawione i zbywalne. Wysokość ustanowionego cz. nie mogła ulegać zmianom. Instytucja prawa czynszowego w Polsce stworzona została przez Statut Litewski, a ustawodawstwo obowiązujące w byłym zaborze rosyjskim utrzymało tę instytucję. W okresie międzywojennym grunty czynszowe zostały wykupione przez użytkowników. 2. W obowiązującym prawie cywilnym — oznaczone w pieniądzu lub w naturze świadczenie najemcy za używanie rzeczy najętej lub świadczenie dzierżawcy za używanie i pobieranie pożytków z przedmiotu dzierżawy.

Cło

Cło, jedna z najstarszych form podatku pobieranego przez państwo od przywozu, wywozu lub przewozu towarów przez granice państwowe. Wysokość opłat celnych określona jest przez taryfy celne. Podział i klasyfikacja c. dokonywana jest na podstawie różnorodnych kryteriów. Z punktu widzenia kierunku ruchu towarów podlegających opłatom celnym rozróżnia się: 1. c. przywozowe (importowe), pobierane od towarów pochodzenia zagranicznego; c. te stosowane są powszechnie jako środek polityki handlowej, podwyższający cenę towaru zagranicznego na rynku krajowym; 2. c. wywozowe (eksportowe), pobierane od towarów produkcji krajowej wywożonych za granicę w celu zatrzymania w kraju towarów deficytowych lub w celu wyrównania zbyt niskiej ceny krajowej, która może być przyczyną nadmiernego wywozu tanich towarów; 3. c. przewozowe (tranzytowe), są najstarszą formą opłat celnych; w miarę rozwoju dróg, środków transportu i międzynarodowej wymiany towarowej c. tranzytowe przeszkadzały w rozwoju transportu i handlu międzynarodowego; Konwencja Brukselska z 1921 o wolności tranzytu zaleciła zaniechanie pobierania tej formy opłat celnych. Ze względu na sposób obliczania stawek celnych rozróżnia się: 1. c. od wartości (ad valorem), które liczone są w procentach od wartości towaru; zaletą obliczonych w ten sposób stawek celnych Jest ich uniezależnienie od koniunkturalnych wahań cen; pewną niedogodnością tej metody jest konieczność ustalenia tzw. definicji wartości towaru; przeciwdziała to nadużyciom polegającym na deklarowaniu zbyt niskiej wartości towarów celnych; powszechnie stosowana jest tzw. brukselska definicja wartości opracowana przez Komitet Wartości RWC w Brukseli; 2. c. specyficzne, oblicza się przeważnie od ilości lub wagi towaru, rzadziej od sztuki; w związku z tym należy określić, jaki ciężar brutto czy netto ma być podstawą clenia towaru; wadą tych stawek jest ich szybka dezaktualizacja wywołana koniunkturalnymi wahaniami cen, procesami inflacyjnymi itp.; tracą one tym samym stosunkowo szybko rolę właściwego regulatora wymiany towarowej z zagranicą; stawki specyficzne wymagają szeroko rozbudowanej nomenklatury towarowej; 3. c. mieszane, ustalane są na podstawie stawek specyficznych, korygowanych wielkością dopłaty obliczoną od wartości towaru; metoda ta koncentruje ujemne cechy stawek od wartości i specyficznych; c. mieszane’ stosowane są wyjątkowo jako ochrona antydumpingowa; 4. c. alternatywne, ustalane dla niektórych towarów w dwojakiej formie: od wartości i w formie stawek specyficznych; stosowane w zależności od tego, która z nich w określonych okolicznościach okaże się wyższa; dotyczy to towarów, objętych częstymi i znacznymi wahaniami cen. Z punktu widzenia celu, któremu mają służyć, dzielimy c. na: 1. c. fiskalne, których zadaniem jest przysporzenie skarbowi państwa dodatkowych wpływów. Z reguły tego rodzaju c. dotyczą towarów importowanych nie należących do grupy artykułów pierwszej potrzeby, np. alkohole, wyroby tytoniowe, przedmioty luksusowe. 2. c. gospodarcze, traktowane jako środek polityki handlowej i gospodarczej państwa. W praktyce każde c. jest jednocześnie c. gospodarczym i fiskalnym, ponieważ zawsze przynosi dochód skarbowi państwa. W grupie c. gospodarczych można wprowadzić dalszy podział, np. z punktu widzenia wysokości stawek celnych. Rozróżniamy tu: c. ochronne (protekcyjne), mają one na celu ograniczenie importu towarów, które są przedmiotami produkcji przemysłu rodzimego; mogą one spełniać również funkcję podatku wyrównującego ceny towarów importowanych do poziomu cen towarów własnych na rynku wewnętrznym; c. prohibicyjne, mają na celu wstrzymanie importu towarów, których przywóz uznano za niepożądany. Przyczynami wprowadzenia c. prohibicyjnych mogą być np. interesy krajowego producenta, trudna sytuacja gospodarcza kraju, deficyt bilansu płatniczego itp. Wśród c. prohibicyjnych rozróżniamy tzw. czyste c. prohibicyjne, mające na celu uniemożliwienie lub ograniczenie przywozu określonego towaru, jak również tzw. c. odwetowe (retorsyjne), stosowane jako reakcja na dyskryminacyjne decyzje obcego państwa, naruszające interesy rodzimych eksporterów. Są to c. antydyskryminacyjne, antydumpingowe, antypremiowe skierowane przeciwko działalności obcych eksporterów dezorganizujących rynek importera towarami sprzedawanymi poniżej poziomu własnych kosztów wytwarzania lub subsydiowanymi dopłatami przez państwo; c. wychowawcze, zależnie od zamierzeń ustawodawcy c. ochronne może spełniać również rolę c. wychowawczego; c. te obejmują wybrane gałęzie przemysłu, które w początkowym okresie rozwoju uzyskują od państwa protekcyjną ochronę celną, zmniejszającą się w miarę upływu czasu; c. ochronne ustalane są wówczas degresywnie aż do momentu ich całkowitej likwidacji; c. agrarne ma na celu ochronę produkcji rolnej. Przy c. autonomicznym, ustawodawca ma całkowitą swobodę w określaniu jego wysokości, zakresu i czasu trwania. Kiedy swoboda ta jest ograniczona na mocy konwencji mówimy o c. konwencyjnych, które stosowane są w formie ulg celnych od c. autonomicznych. Kraje mające ścisłe powiązania polityczne i gospodarcze, jak Brytyjska Wspólnota Narodów, Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA), Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG), stosują w obszarach konwencyjnych całkowite wzajemne zwolnienia od c. lub ustalają tzw. stawki celne preferencyjne, które są niższe od powszechnie stosowanych i stanowią wyjątek od klauzuli największego uprzywilejowania. Rozwiązania takie na rzecz unii celnych, stref wolnego handlu itp. dopuszcza Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT).

City

City, w pierwotnym znaczeniu — miasto mające katedrę, a w wielkich, historycznych miastach, jak np. Londyn — stara część miasta; ponieważ w Londynie giełda, Bank Anglii i centrale banków mieszczą się właśnie w starej części miasta, c. w przenośni może oznaczać londyńską giełdę, rynek kapitałowo-pieniężny lub ośrodek dyspozycji kapitału finansowego.

Cif

Cif, klauzula parytetu frachtowego lub baza cen, która oznacza, że w cenę towaru włączone są koszty załadowania, przewozu, ubezpieczenia morskiego, ubezpieczenia od ryzyka zwyczajowo przyjętego dla danego towaru i wszelkie inne koszty, powstające aż do chwili wyładowania towaru w porcie. Sprzedający zobowiązany jest zaczarterować statek, załadować towar, ubezpieczyć go i ponieść koszty frachtu i wszelkich innych opłat związanych z towarem. Sprzedający powinien dostarczyć kupującemu fakturę, komplet konosamentów i ubezpieczeniową polisę. Natomiast kupujący zobowiązany jest zapłacić wartość towaru w zamian za przedstawione mu dokumenty załadowcze i ponieść koszty związane z wyładunkiem towaru.

Certyfikat

Certyfikat, w języku angielskim wyraz certlficate oznacza dokument będący urzędowym świadectwem stwierdzającym jakiś stan faktyczny; spolszczone określenie używane jest najczęściej w sprawach morskich i w handlu zagranicznym. C. okrętowy — dokument stwierdzający wpisanie statku do rejestru statków handlowych, określający przynależność państwową statku i uprawniający do używania bandery danego państwa. Inne dokumenty okrętowe: c. bezpieczeństwa — stwierdza przeprowadzenie na statku przez właściwe władze morskie inspekcji wstępnej, periodycznej lub dorywczej, dotyczącej stanu urządzeń technicznych; c. wolnej burty, czyli dozwolonego najgłębszego zanurzenia; c. kotwicy, łańcuchów kotwicznych, kotłowy, stanu świateł; c. zwolnienia od niektórych wymagań bezpieczeństwa itd. C. pochodzenia towarów (Certlficate of Origin) — dokument wymagany przy imporcie towarów, gdy korzystają one z ulg celnych na podstawie umowy handlowej pomiędzy zainteresowanymi krajami; zależnie od ustaleń wystawiany jest przez konsulat kraju importującego, izbę handlową kraju eksportującego lub przedsiębiorstwo eksportowe. C. ubezpieczeniowy zastępuje polisę ubezpieczeniową w dokumentacji określonej partii towarów przewożonych statkiem, w przypadkach gdy większa ilość transportów objęta jest wspólną polisą generalną.

Ceny bieżące

Ceny bieżące, ceny obowiązujące w określonym okresie, na podstawie których odbywają się transakcje kupna-sprzedaży. Obejmują one wszystkie sfery wymiany środków produkcji i przedmiotów spożycia. C.b. nazywane są również średnie ceny grup wyrobów i pojedynczych wyrobów, jeśli te ostatnie sprzedawane są wg zróżnicowanych cen. Poza określaniem podstawy wymiany, c.b. mogą być wykorzystywane jako narzędzia agregacji wielkości ekonomicznych. Na podstawie c.b. oblicza się np. wyniki finansowe działalności przedsiębiorstw oraz podział dochodu narodowego w danym roku na akumulację i spożycie. Nierównomierna zmienność b. w czasie, nie pozwala stosować ich do mierzenia wielkości ekonomicznych w ujęciu dynamicznym. Obliczanie np. zmian zachodzących w poszczególnych okresach w podziale dochodu narodowego na konsumpcję i akumulację wymaga posługiwania się cenami niezmiennymi lub porównywalnymi. W procesie podejmowania decyzji gospodarczych wykorzystuje się nie tylko c.b., aktualnie obowiązujące (ceny aktualne), lecz również ceny przewidywane (ceny perspektywiczne).

Cen różnicowanie

Cen różnicowanie, polega na sprzedaży po różnych cenach identycznych dóbr i usług w zależności od ich przeznaczenia lub nabywających je osób. Warunkiem r.c. jest opanowanie przez monopol rynków, na których sprzedaje się dane towary. W ustroju kapitalistycznym celem r.c. z reguły jest maksymalizacja zysków. Monopole ustalając na rynku o małej elastyczności popytu wysoką cenę, a na rynku o wysokiej elastyczności popytu cenę niższą, zwiększają globalny przychód. Osiąga on maksimum, gdy przychody krańcowe na wszystkich rynkach są równe. W ustroju socjalistycznym w dążeniu do maksymalizacji zysku nie stosuje się r.c., ponieważ planowy podział dochodu narodowego na część konsumowaną i akumulowaną dokonywany jest za pomocą całego systemu cen i płac. W pewnych jednak warunkach r.c. stanowi dogodną metodę polityki gospodarczej, pozwalającą na realizację określonych celów społecznych, lepsze wykorzystanie zdolności produkcyjnych, zapewnienie równowagi rynkowej itp. Typowymi przykładami stosowania r.c. w gospodarce socjalistycznej są: 1. korzystanie przez pewne kategorie ludności z ulgowych cen biletów do teatru, zniżek kolejowych, tańszych mieszkań itp.; r.c. jest tu uzasadnione przede wszystkim względami socjalnymi; 2. r.c. prądu w zależności od użytkownika (gospodarstwa domowe lub przemysł), pory dnia oraz ilości zużytego prądu; w tym przypadku r,c. umożliwia jednoczesne spełnienie trzech warunków: a) zrównoważenia popytu z podażą, b) zapewnienia elektrowni rentowności, c) pełnego wykorzystania Jej zdolności produkcyjnej; 3. w niektórych krajach socjalistycznych płacenie kołchozom przez organizacje skupu wyższej ceny za produkty sprzedawane państwu ponad wyznaczony plan; 4. r.c. dóbr występujących Jednocześnie jako środki produkcji i środki spożycia (np. węgiel); r.c. jest w tym przypadku skutkiem, a nie celem podziału rynku na wyodrębnione i odseparowane od siebie sfery. Należy podkreślić, że r.c. stanowi tylko wyjątek reguły, którą jest występowanie cen jednolitych.

Cena produkcji

Cena produkcji, przekształcona forma wartości towaru; obejmuje koszty produkcji plus przeciętną stopę zysku. W ustroju kapitalistycznym przedsiębiorcy zmierzają do osiągnięcia co najmniej jednakowego zysku z jednakowych wielkości kapitału. W różnych gałęziach wytwarzania istnieją jednak różne organiczne składy kapitału (kapitału skład organiczny); oznacza to, że proporcje udziału kapitału stałego (c) i zmiennego (u) inaczej kształtują się w różnych gałęziach produkcji. Jeśli założymy, że stopień wyzysku kapitalistycznego w całym społeczeństwie jest w przybliżeniu jednakowy (co nie będzie dalekie od prawdy), dojdziemy do wniosku, że takie same wielkości kapitału dają różną masę wartości dodatkowej (m) w poszczególnych gałęziach wytwarzania. Przy założeniu, że występowałyby nierówne stopy zysku: im niższy skład organiczny kapitału, im bardziej zacofana pod względem technicznym dana gałąź produkcji, tym wyższa byłaby stopa zysku. Wokół stopy zysku rozwija się walka konkurencyjna między kapitalistami różnych gałęzi produkcji; kapitały uciekają z gałęzi o niskiej stopie zysku do gałęzi, których stopa zysku Jest pierwotnie wyższa. Wskutek wzmożonej konkurencji w określonych gałęziach cena spada poniżej wartości, w innych — w wyniku niedostatecznej podaży — ceny przewyższają wartość. Suma cen wszystkich towarów równa się ich wartości; ceny zaczynają krążyć wokół c.p., tj. kosztów produkcji powiększonych o przeciętny zysk. Tylko w gałęziach produkcji, w których organiczny skład zbliża się do średniego, cena towaru odpowiada w ogólnym przybliżeniu Jego wartości. Opanowanie określonych gałęzi produkcji przez monopole utrudnia oczywiście dopływ kapitału do tych gałęzi; zmonopolizowane są gałęzie, które charakteryzuje wysoka stopa zysku; przeciwdziałając dopływowi kapitału do nich, monopole zmierzają do ustabilizowania swoich zysków na wysokim poziomie. Zysk monopolowy (cena monopolowa) wyższy Jest od zysku przeciętnego. Dotyczy to zwłaszcza monopoli związanych z przemysłem zbrojeniowym lub działających na zamówienie rządów. W związku z działalnością monopoli, m. in. z utrudnieniem procesów odpływu i przypływu kapitału z gałęzi do gałęzi, automatyczny mechanizm produkcji kapitalistycznej, regulujący (w sposób daleki od doskonałości) proporcje produkcji społecznej, zawodzi. Na miejsce automatycznych „regulatorów” wkracza w interwencjonizm państwa usiłując zastąpić zawodzący mechanizm rynkowy.

Cena monopolowa

Cena monopolowa, cena towarów, których produkcja i zbyt opanowane są przez monopole kapitalistyczne. C.m. przewyższa cenę produkcji i składa się z kosztów produkcji i zysku monopolowego, przy czym ten ostatni jest z reguły wyższy od przeciętnego zysku od kapitału. Stopień, w jakim c.m. przewyższa cenę produkcji, oraz stopień, w jakim zysk monopolowy przewyższa zysk przeciętny, są rezultatem zasięgu opanowania przez monopol produkcji danego wytworu i zależą od intensywności potrzeb na wytwarzane przez monopol produkty oraz możliwości ich substytucji. C.m. nie znoszą granic określonych przez prawo wartości, gdyż suma cen wszystkich produktów równa się sumie ich wartości. Sumy o jakie zysk monopolowy przewyższa zysk przeciętny pokrywają konsumenci, gospodarka drobnotowarowa, a także kapitalistyczne przedsiębiorstwa nie zmonopolizowane, które muszą płacić c.m. za środki produkcji. Ponieważ monopole, podobnie jak wszystkie przedsiębiorstwa kapitalistyczne, dążą do maksymalizacji sumy zysku, c.m. ustalane są na takim poziomie, przy którym cena pomnożona przez wielkość popytu przynosi największą sumę zysku. Obecnie dążą one z reguły do maksymalizacji zysku w długim okresie, ustalając ceny swoich produktów na takim poziomie, aby osiągnąć jak największą sumę zysku w całym tym okresie. Na skutek tego produkcja jest często znacznie niższa w porównaniu z możliwościami, jakie stwarza zdolność produkcyjna przedsiębiorstw monopolistycznych. Cechą charakterystyczną c.m. jest również to, że na ogół w ślad za obniżką kosztów produkcji nie następuje obniżka c.m. wobec braku mechanizmu wolnej konkurencji. Przez c.m. należy rozumieć nie tylko ceny tzw. czystego monopolu, który występuje wówczas, gdy cała produkcja danego wyrobu opanowana jest przez jedno przedsiębiorstwo monopolistyczne, ale również ceny w warunkach istnienia oligopolu. Ceny przy oligopolu zbliżone są do ceny występującej przy czystym monopolu. Ze względu na korzyści, które przynosi podział rynku między przedsiębiorstwami wchodzącymi w skład oligopolu, dochodzi bowiem do wyraźnego lub milczącego porozumienia między nimi co do wysokości c.m.