Archive for the ‘Praca’ Category

Zatrudnienie

Zatrudnienie, aktywność zawodowa wyrażająca się w ekwiwalentnym zaangażowaniu sił i umiejętności ludzkich w procesie pracy, w wyniku której powstają dobra 1 usługi. Ekwiwalent występuje w postaci płacy lub dochodu z tytułu sprzedaży wyprodukowanego dobra lub świadczonej usługi. Rozróżnia się dwa znaczenia pojęcia z.: 1. sensu largo — obejmujące wszystkich czynnych zawodowo i 2. sensu stricto wykonujących pracę podporządkowaną (pozostających w stosunku pracy). Obecnie udział wykonujących pracę podporządkowaną w ogólnym stanie czynnych zawodowo stale wzrasta, co świadczy o pogłębieniu się społecznego podziału pracy. W ustroju socjalistycznym obowiązuje zasada pełnego z., która polega na stwarzaniu liczby miejsc pracy odpowiadającej przyrostowi ludności zdolnej do pracy, mającej warunki i wyrażającej chęć jej podjęcia. Planowanie z. jest więc związane z realizacją zagwarantowanego przez Konstytucję prawa do pracy. Gospodarka socjalistyczna dąży do racjonalnego z. Chodzi tutaj o taką strukturę aktywności zawodowej i wykorzystanie czynnika ludzkiego w procesie pracy, które przynosi w efekcie najwyższy przyrost dochodu narodowego na jednego zatrudnionego w określonym czasie. We współczesnych teoriach ekonomicznych w coraz szerszym zakresie prowadzi się rachunek efektywności z., uwzględniający strukturę przyrostu z., organizację i proporcje społecznego podziału pracy, techniczne wyposażenie stanowiska pracy oraz kwalifikacje zatrudnionych. Kładzie się przy tym nacisk na stronę jakościową czynnika ludzkiego, zarówno z punktu widzenia nakładów na kształcenie, jak i wpływu kwalifikacji na wzrost gospodarczy, postęp techniczny i społeczny. Poszukiwanie metod i środków umożliwiających optymalne w danych warunkach gospodarowanie czynnikiem ludzkim określa się jako politykę z. Prowadzi ją państwo za pomocą wyspecjalizowanych organów centralnych i terenowych. Dobór właściwych ludzi na odpowiednie stanowiska pracy w zakładzie pracy zwie się polityką personalną lub kadrową. Z uwagi na stale zwiększającą się liczbę zatrudnionych absolwentów szkół zawodowych i wyższych coraz mocniej wiąże się polityka z. z polityką kształcenia. Jednym z istotnych instrumentów umożliwiających koordynację obu tych dziedzin są bilanse kadr kwalifikowanych.

Zakładu pracy załoga

Zakładu pracy załoga; 1. W szerszym ujęciu — ogół zatrudnionych W danym zakładzie bez względu na pozycję zajmowaną w organizacyjnej strukturze zakładu i posiadane indywidualne bądź społeczne cechy; 2. w węższym znaczeniu — ta część zatrudnionych pracowników, która w obrębie funkcjonalnego podziału pracy stanowi wykonawczy personel zakładu, a więc ci spośród zatrudnionych, którzy nie wchodzą w skład zarządu zakładu lub przedsiębiorstwa; oznacza to niesłuszny z socjologicznego punktu widzenia podział pracowników zakładu na dwie zasadnicze zbiorowości: załogę i kierownictwo. W socjalistycznej gospodarce, w której istnieją różne formy własności środków produkcji, wyróżnić można w zależności do sektora, w jakim występują (państwowy, spółdzielczy, prywatny) trzy podstawowe rodzaje załóg: 1. Załoga państwowego zakładu pracy jest współwłaścicielem środków produkcji i podmiotem uczestniczącym w zarządzaniu zakładem; w stosunku do socjalistycznego państwa jako pracodawcy, reprezentowanego przez dyrektora (kierownika) zakładu, występuje w charakterze pracobiorcy; załoga państwowego zakładu pracy jest na ogół liczniejsza od załóg zakładów spółdzielczych i prywatnych. 2. Załoga zakładu spółdzielczego jest właścicielem spółdzielni pracy, a funkcje nadzorcze i wykonawcze sprawuje przez udział w spółdzielczych organach; radzie spółdzielni i zarządzie spółdzielni. Członkowie spółdzielni występować mogą w podwójnej roli: właścicieli oraz pracobiorców, co stanowi prawną komplikację stosunków własności i stosunków pracy. Konsekwencją tego dualizmu ról było powołanie związku zawodowego pracowników spółdzielczości. 3. Załoga prywatnego zakładu pracy, nieliczna ze względów formalnoprawnych, jest pozbawiona praw własności i występuje tylko w roli pracobiorcy. W psychologicznym sensie z.z.p. stanowi zbiór indywidualnych pracowników, którzy mogą wykazywać się z jednej strony zróżnicowaniem osobowości, a z drugiej — pewną wspólną identyfikacją i integracją z zatrudniającym ich zakładem. Identyfikacja załogi z zakładem polega na psychicznym poczuciu zbieżności celów, podporządkowaniu indywidualnego zachowania pracowniczego zakładowym zadaniom, poczuciu dumy z przynależności do załogi. Integracja załogi oznacza proces tworzenia z załogi społecznej wspólnoty (przechodzenia od dobrowolnego, celowego zrzeszenia do wspólnoty, kolektywu) oraz stan skupienia załogi, który charakteryzuje się zwartą społeczną strukturą grup pierwotnych i wtórnych tworzących społeczność zakładową. Wyróżnia się integrację poziomą i pionową. Integracja pozioma oznacza zespolenie pracowników-człon- ków załogi na tym samym szczeblu struktury organizacyjnej zakładu, integracja pionowa natomiast polega na zespoleniu pracowników różnych szczebli organizacyjnej struktury, np. w zakładzie produkcyjnym — robotników, majstrów, kierowników.

Wyzysk

Wyzysk, przywłaszczenie sobie bez żadnego ekwiwalentu części cudzej pracy; jego podstawową, przesłanką jest taki poziom wydajności pracy, który umożliwia bezpośredniemu producentowi wytworzenie wartości większej niż wartość niezbędna, konieczna na własne utrzymanie oraz na utrzymanie najbliższej rodziny; pozwala to wówczas na zmuszenie go (ekonomicznie lub fizycznie) do pracy przez część dnia roboczego za darmo na wyzyskiwacza. Przesłanką w. jest więc podział dnia roboczego na czas niezbędny, w którym wyzyskiwany pracuje na siebie, i na czas dodatkowy, w którym pracuje na osobę wyzyskującą go. Stosunek tych dwu części dnia roboczego nosi nazwę stopy lub stopnia w. Oprócz odpowiedniego poziomu wydajności pracy, do pojawienia się w. konieczne jest istnienie prywatnej własności środków produkcji, a następnie podziału społeczeństwa na klasy. Klasa właścicieli środków produkcji jest klasą wyzyskującą, klasa pozbawiona środków produkcji — wyzyskiwaną. Zob. też: czas pracy, wartość dodatkowa, stopa wartości dodatkowej.

Wydajność pracy

Wydajność pracy, suma produktów lub usług materialnych (wartości użytkowych), wytworzonych w określonej jednostce czasu (godzina, dzień, miesiąc, rok), przypadająca na jednego pracownika zatrudnionego w sferze produkcji materialnej. W.p. należy odróżnić od efektywności produkcji (produkcyjności ogólnej). Podczas gdy w.p. dotyczy tylko -+ pracy żywej, efektywność produkcji dotyczy całości nakładów pracy — zarówno pracy żywej,jak i pracy uprzedmiotowionej. Przy mierzeniu zarówno w.p., jak i efektywności produkcji uwzględnia się także jakość wytworzonych produktów, która decyduje o ich wartości użytkowej. Twórcą wartości użytkowych jest cały zespół produkcyjny, a więc nie tylko robotnicy, ale również pracownicy inżynieryjno-techniczni oraz administracyjno-biurowi. Dlatego w.p. należy ujmować jako sumę wartości użytkowych, przypadającą na członka zespołu produkcyjnego. Z punktu widzenia całej gospodarki narodowej w.p. jest stosunkiem między wielkością dochodu narodowego jako sumą wartości użytkowych a nakładami pracy żywej; efektywność produkcji zaś stosunkiem między wielkością tego dochodu a nakładami pracy żywej i uprzedmiotowionej. W.p. zależy przede wszystkim od siły produkcyjnej pracy, tj. od zdolności wytwarzania wartości użytkowych przez pracę, która przy danej technice i organizacji może być uważana za normalną. Wielkość siły produkcyjnej pracy określa się na podstawie pracy ludzi o średnich uzdolnieniach i kwalifikacjach. Na wielkość tę oddziałują czynniki obiektywne, tj. niezależne-od poszczególnych pracowników, a zwłaszcza: 1. rozwój narzędzi pracy; 2. poziom organizacji pracy — kooperacji i specjalizacji; 3. zasoby naturalne wykorzystywane w produkcji – urodzajność gleb, bogactwo złóż itp. W.p. zależy nie tylko od siły produkcyjnej pracy wynikającej z czynników obiektywnych, ale również od tego, jak czynniki te kształtują się faktycznie lub jak faktycznie są wykorzystywane, a więc od czynników subiektywnych, tj. zależnych od samego pracownika. Do czynników tych należą: 1. umiejętność pracy, czyli kwalifikacje pracownika; 2. intensywność pracy; 3. naturalne uzdolnienia pracownika oraz jego energia fizyczna i umysłowa. W.p. obejmuje zatem cały faktyczny rezultat pracy w jednostce czasu określony łącznie przez czynniki obiektywne i subiektywne, a więc zależy również od stopnia intensywności pracy. Głównym problemem przy mierzeniu w.p. jest wybór miernika wyników ilościowych produkcji, tj. miernika wartości użytkowych, przypadających na jednego robotnika czy pracownica w jednostce czasu. Miernikami takimi mogą być: 1. wyniki wyrażone w jednostkach naturalnych; 2. wyniki wyrażone w jednostkach naturalnych umownych; 3. produkcja globalna wyrażona w cenach porównywalnych; 4. produkcja czysta wyrażona w cenach porównywalnych; 5. wyniki wyrażone w czasie pracy normowanej. Podstawowym czynnikiem wzrostu w.p. jest zwiększenie efektywności narzędzi pracy oddanych do dyspozycji robotnika. Dlatego wzrost w.p. jest nieodłącznie związany z rozszerzeniem zastosowania maszyn i rozwojem techniki, prowadzącym do zwiększenia wyposażenia technicznego pracy. Obecnie najbardziej syntetycznym wskaźnikiem uzbrojenia pracy jest przypadająca na jednego robotnika ilość energii elektrycznej, zużywanej w procesie produkcji. Zwiększenie stopnia technicznego wyposażenia robotnika następuje przez budowę nowych zakładów pracy, opartych na nowoczesnej technice, modernizację lub zastępowanie starych maszyn i urządzeń nowymi oraz rekonstrukcję techniczną starych zakładów. Z praktyki wynika, że stosunkowo drobne udoskonalenia techniczne mogą w wielu przypadkach przyczynić się do znacznego wzrostu w.p. Wzrost w.p. wymaga racjonalnej organizacji pracy i ciągłego jej usprawniania. W tym celu konieczne jest zastępowanie starych, tradycyjnych, niewydajnych metod pracy — nowymi, racjonalnymi; zwłaszcza niezbędne jest: 1. zapewnienie wzajemnego powiązania wszystkich procesów produkcyjnych w zakładzie (dotyczy to również dwóch lub więcej zakładów pracy w przypadku kooperacji między nimi); 2. terminowe zaopatrywanie stanowisk roboczych w dostateczną ilość materiałów i narzędzi; 3. prawidłowe zaplanowanie procesu produkcyjnego w przestrzeni 1 czasie. Duże znaczenie dla wzrostu w.p. ma również odpowiednie przygotowanie surowców i innych materiałów zużywanych w procesie produkcji oraz koncentracja produkcji w wielkich zakładach. W.p. zależy w znacznym stopniu od systemu płac i norm. System ten powinien być zbudowany tak, aby jak najbardziej sprzyjał wzrostowi w.p. przy normalnym poziomie intensywności pracy. Także kwalifikacje pracownika są ważnym czynnikiem określającym poziom w.p. Im wyższe są te kwalifikacje, im bardziej odpowiadają charakterowi wykonywanej przez robotnika pracy, tym wyższa jest w.p. Wśród czynników subiektywnych, określających w.p. duże znaczenie ma intensywność pracy. Niska intensywność pracy spowodowana jest zarówno niepełnym wykorzystywaniem czasu roboczego (przestoje zawinione i niezawinione), jak i słabym natężeniem wysiłku w czasie pracy. Na w.p. oddziałują także czynniki o charakterze moralnym: i. zainteresowanie pracą; 2. poczucie zadowolenia ze spełnionego obowiązku i właściwie ocenionego wysiłku; 3. harmonijne stosunki między załogą a kierownictwem; 4. współudział w zarządzaniu zakładem pracy. Wzrost w.p. prowadzi do zmian w strukturze produkcji; zmiany te z kolei wpływają na poziom w.p. W produkcji wzrasta bowiem udział tych jej rodzajów, których wytworzenie cechuje stosunkowo wysoki poziom w.p. Doświadczenia krajów socjalistycznych, a zwłaszcza Związku Radzieckiego, wskazują na znaczenie socjalistycznego -> współzawodnictwa pracy jako nowej metody walki o wzrost w.p. w socjalizmie planowanie wzrostu w.p. stanowi istotną część -> planowania gospodarki narodowej. Wzrost w.p. jest podstawowym czynnikiem stałego zwiększania wielkości dochodu narodowego i warunkuje wzrost stopy życiowej ludności.

Utarg

Utarg, ogólna suma środków pieniężnych osiągnięta przez przedsiębiorstwo handlu detalicznego ze sprzedaży towarów w ciągu dnia (u. dzienny), tygodnia (u. tygodniowy) czy miesiąca (u. miesięczny); w praktyce pojęcie to używane jest do określenia dziennej wartości sprzedaży; równowartość sprzedaży za dłuższy okres nazywana jest obrotem.W burżuazyjnej teorii przedsiębiorstwa używa się pojęcia krzywej u.; przedstawia ona wielkość u., jaką przedsiębiorstwo może osiągnąć przy różnych cenach towaru; jest to więc krzywa popytu na towar sprzedawany przez dane przedsiębiorstwo. Za pomocą krzywej u. i krzywych kosztów wyznacza się tzw. punkt równowagi przedsiębiorstwa.

Usługi

Usługi, świadczenie użytecznych czynności nie związanych bezpośrednio z wytwarzaniem produktów przez jednostki trudniące się tym zawodowo oraz przedsiębiorstwa i instytucje specjalnie do tego powołane. Oprócz pojęcia „usługi”, opartego na próbach ścisłego rozgraniczenia czynności usługowych od wytwórczych, stosowane jest pojęcie „sfera usług” w sensie makroekonomicznym. Obejmuje ona te wszystkie działy gospodarki narodowej, których zasadniczą funkcją jest świadczenie u. W związku z tym podstawą wyodrębnienia sfery u. z gospodarki narodowej jest jej podział na działy, z których jedne traktuje się w całości jako wytwórcze, inne jako usługowe. Pojęcie sfera u. odpowiada rozpowszechnionemu szeroko w literaturze zachodniej pojęciu „sektora trzeciego”. Obejmuje on wszystkie pozostałe działy gospodarki narodowej poza rolnictwem i leśnictwem (sektor pierwszy) oraz przemysłem i budownictwem (sektor drugi) i w związku z tym zwany jest również sektorem residualnym. Z uwagi na zasady, na których oparte jest wyodrębnienie sfery u. z całości gospodarki narodowej, pojęcia tego nie należy utożsamiać z próbami ścisłego rozgraniczenia czynności usługowych od wytwórczych, występujących w złożonym mechanizmie gospodarczym, co zresztą praktycznie nie zawsze jest możliwe. Działowa klasyfikacja gospodarki narodowej nie rozgranicza w sposób ścisły czynności usługowych od wytwórczych. Jest ona bowiem oparta na zasadzie funkcjonalnej jedności działów i gałęzi gospodarki narodowej, co stwarza niejednokrotnie konieczność łącznego traktowania w obrębie danego działu czy gałęzi gospodarki narodowej zarówno jednostek wytwórczych, jak i powiązanych z nimi funkcjonalnie jednostek usługowych. W sposób najbardziej wyraźny występuje to w dziale „przemysł”, w którym zgrupowane są nie tylko jednostki wytwórcze zaliczane do poszczególnych gałęzi przemysłu, lecz również powiązane z nimi funkcjonalnie jednostki usługowe, świadczące tzw. u. przemysłowe związane głównie z użytkowaniem wyrobów przemysłowych (zakłady i przedsiębiorstwa u. remontowych, konserwacyjnych, naprawczych) oraz wszelkie inne jednostki usługowe powiązane funkcjonalnie z działalnością przemysłu. Podobnie dział „rolnictwo” grupuje — oprócz gospodarstw rolnych — te wszystkie jednostki usługowe, które związane są bezpośrednio z obsługą rolnictwa, np. w dziedzinie remontów i konserwacji maszyn rolniczych, ochrony roślin. Zgodnie z tą samą zasadą funkcjonalnej jedności działów i gałęzi gospodarki narodowej, dział „kultura i sztuka” obejmuje — oprócz instytucji czysto usługowych (jak teatry, kina, muzea, biblioteki, świetlice) — określone jednostki wytwórcze powiązane funkcjonalnie z tym działem (wytwórnie filmowe, przedsiębiorstwa wydawnicze). Mimo że pojęcie „sfera u.” nie daje podstaw do wyraźnego rozgraniczenia czynności usługowych od wytwórczych, ma ono swoje zalety i jest szczególnie przydatne do celów analizy makroekonomicznej, obejmującej porównania w skali międzynarodowej. Chodzi tu zwłaszcza o badania procesów kształtowania się podstawowych proporcji wzrostu gospodarczego w ujęciu makroekonomicznym w powiązaniu z rozwojem wielorakich funkcji usługowych i ich wpływu na dynamikę rozwoju oraz badania zasadniczych tendencji i prawidłowości występujących w skali międzynarodowej. Z uwagi na różnorodność funkcji reprezentowanych przez poszczególne usługowe działy gospodarki narodowej, wyodrębnia się niekiedy — do celów omawianej analizy — podsektory grupujące pokrewne działy, występujące w obrębie sektora u. Podany schemat podziału gospodarki na sferę wytwórczą i u. ilustruje sposób takiego grupowania opartego na działowej klasyfikacji gospodarki narodowej. Podstawowym kryterium systematyki sfery u. w krajach socjalistycznych jest podział gospodarki narodowej na dwie sfery: produkcji materialnej i działalności poza produkcją materialną, co w konsekwencji prowadzi do podziału u. na tzw. u. materialne, zwane inaczej produkcyjnymi (zaliczane do dochodu narodowego), oraz u. niematerialne, zwane inaczej nieprodukcyjnymi (nie wliczane do dochodu narodowego). Teoretyczną podstawą tego rozróżnienia jest marksowska koncepcja pracy produkcyjnej (tzn. pracy wydatkowanej w sferze produkcji materialnej, w której powstaje produkt społeczny i dochód narodowy) i pracy nieprodukcyjnej (tzn. wykonywanej poza sferą produkcji materialnej). Klasyfikacja gospodarki narodowej nie oddziela w pełni konsekwentnie produkcyjnych działów i gałęzi gospodarki narodowej od nieprodukcyjnych. Dotyczy to również podziału sfery u. na działy u. materialnych i niematerialnych. Stąd też linia podziału między działalnością produkcyjną i nieprodukcyjną przebiega często nie między, lecz wewnątrz poszczególnych działów i gałęzi gospodarki narodowej. Ilustruje to zestawienie (podane obok), zawierające systematykę u. z punktu widzenia kryterium pracy produkcyjnej i nieprodukcyjnej stosowaną aktualnie w statystyce polskiej. Innym stosowanym kryterium podziału u. jest kryterium ich odpłatności. Z tego punktu widzenia u. przeznaczone na zaspokojenie potrzeb ludności dzielą się na u. rynkowe, tzn. takie, które zakupywane są przez ludność z jej dochodów osobistych i na ogół powszechnie dostępne na rynku, oraz u. pozarynkowe, tj. takie, które są świadczone bezpłatnie ogółowi obywateli lub określonym kategoriom osób (np. ze służby zdrowia korzystają bezpłatnie osoby ubezpieczone). Podział ten ma istotne znaczenie z punktu widzenia analizy kształtowania się bilansu przychodów i wydatków ludności oraz analizy globalnego funduszu spożycia, uwzględniającego, oprócz spożycia dóbr i u. materialnych zakupywanych z dochodów osobistych ludności wartość usług niematerialnych, a zwłaszcza u. świadczonych bezpłatnie. Ponadto stosuje się wiele innych kryteriów podziału u., np. wg kryterium odbiorcy dokonuje się podziału u. świadczonych odpłatnie na u. dla ludności oraz u. dla instytucji. Zakres pojęcia ,,u. dla ludności” stosowany w statystyce, ograniczony był uprzednio do drobnych u. powszechnej konsumpcji, jak u. naprawcze, remontowo-konserwacyjne, pralnicze, fryzjerskie oraz inne świadczone w przeważającym stopniu przez rzemiosło indywidualne oraz zakłady uspołecznione drobnej wytwórczości. Ostatnio pojęcie to uległo istotnemu rozszerzeniu i praktycznie obejmuje wszystkie u. rynkowe zakupywane przez ludność z jej dochodów osobistych. Z punktu widzenia potrzeb planowania gospodarczego oraz obowiązujących zasad klasyfikacji gospodarki narodowej stosowany jest podział u. rynkowych na u. przemysłowe i u. pozaprzemysłowe. Pierwsze z nich, powiązane są funkcjonalnie z działalnością przemysłu oraz z użytkowaniem wyrobów przemysłowych i zaliczane w całości do działu „przemysł”. Drugie — obejmują wszystkie pozostałe rodzaje u. rynkowych, które w zależności od ich charakteru zaliczane są do pozostałych (poza przemysłem) działów gospodarki narodowej (np. u. remontowo-budowlane zalicza się do działu „budownictwo”, u. pralnicze — do gałęzi „gospodarka komunalna”, występującej w dziale „gospodarka mieszkaniowa i komunalna”). Dla badań prognostycznych istotne znaczenie ma m. in. systematyka wyodrębniająca podstawowe funkcje społeczno-gospodarcze sfery u., wśród których wyróżnić należy: 1. Bytowe, związane z zaspokojeniem różnorodnych potrzeb bytowych ludności przez rozwój świadczeń takich dziedzin działalności usługowej, jak gospodarka mieszkaniowa i komunalna, handel (wraz z gastronomią), transport i łączność; ponadto zaliczyć tu należy różnorodne drobne u. powszechnej konsumpcji, np. konserwacyjno-naprawcze, remontowo-budowlane, u. o charakterze osobistym, jak fryzjerskie, kosmetyczne, fotograficzne; 2. Socjalne, świadczone zwłaszcza w dziedzinie ochrony zdrowia, opieki społecznej i kultury fizycznej; 3. Kulturotwórcze i oświatowe, związane z działalnością i rozwojem placówek i instytucji naukowych, kulturalnych i oświatowych, znajdujące wyraz w upowszechnianiu i podnoszeniu poziomu oświaty społeczeństwa oraz tworzeniu wartości kulturalnych; 4. Naukowo-badawcze, związane z kreowaniem i stymulowaniem postępu naukowego, technicznego i organizacyjnego w gospodarce narodowej, znajdujące wyraz w rozwoju badań naukowych i ich praktycznym zastosowaniu oraz we wzroście kadr specjalistów, zwłaszcza z wyższym wykształceniem; 5. Administracyjno-organizatorskie, polegające na zapewnieniu warunków prawidłowego funkcjonowania gospodarki narodowej, co jest przedmiotem działalności takich usługowych działów gospodarki narodowej, jak administracja publiczna, instytucje finansowe i ubezpieczeń itp.; 6. Polityczno-społeczne, związane z działalnością organizacji 1 zrzeszeń społecznych, politycznych oraz religijnych (duchowieństwa), a także instytucji wymiaru sprawiedliwości. Rozwój sfery u. wiąże się nie tylko ze stopniem uprzemysłowienia kraju, lecz również 1 ogólnym postępem ekonomicznym i znajduje swoje odzwierciedlenie zarówno w wzroście poziomu życia ludności, jak i we wzroście społecznej wydajności pracy, oddziałując w ten sposób na dynamikę wzrostu gospodarczego kraju. Obecnie obserwuje się występującą powszechnie tendencję do wzrostu udziału sektora u., który zatrudnia coraz większą liczbę ludności czynnej zawodowo, absorbuje coraz więcej środków finansowych, w tym również inwestycyjnych, oraz zasadniczo przekształca strukturę spożycia ludności, w której największą pozycję zaczyna stanowić nie żywność, lecz spożycie u. (dotyczy to krajów gospodarczo wysoko rozwiniętych). Realizowana w okresie pogrudniowym polityka społeczno-gospodarcza zakłada m. in. przyspieszony wzrost produkcji artykułów konsumpcyjnych na zaopatrzenie rynku wewnętrznego oraz równoległy z tym wydatny rozwój i doskonalenie różnorodnej działalności usługowej świadczonej zarówno nieodpłatnie na rzecz ludności, jak i opłacanej z dochodów pieniężnych ludności.

Urzędnicy

Urzędnicy- rola gospodarcza, termin odnoszący się do pracowników administracyjno-biurowych zatrudnionych we wszystkich resortach i działach gospodarki narodowej w Polsce. Jest to kategoria społeczno-zawodowa duża pod względem liczby zatrudnionych i bardzo zróżnicowana, o niezbyt dokładnie określonych granicach (do urzędników zalicza się bowiem zarówno maszynistki, jak i dyrektorów przedsiębiorstw oraz departamentów ministerstw). Po II wojnie światowej zarówno w Polsce, jak i w innych krajach obserwuje się ogromny wzrost liczby urzędników. Związane jest to z ogólnymi tendencjami do centralizacji władzy i biurokratyzacji systemów zarządzania i działania współczesnych państw i społeczeństw. W Polsce upaństwowienie wielu działów gospodarki narodowej w tym zwłaszcza przemysłu i handlu oraz system socjalistycznego planowania zwiększyły zakres działania i władzy administracji państwowej oraz pociągnęły za sobą konieczność powstania wielu instytucji i wzrost liczby urzędników. Działalność urzędników można bardzo ogólnie określić wskazując na kilka jej rodzajów; 1. opracowywanie przepisów; 2. komunikowanie ich tym, których one dotyczą; 3. kontrola realizacji przepisów; 4. prowadzenie ewidencji. Są one ze sobą ściśle związane, a konkretne przejawy działalności różnią się w zależności od dziedziny, której dotyczą. W życiu gospodarczym działalność ta związana Jest z przygotowaniem i realizacją planów gospodarczych oraz zapewnieniem sprawnego funkcjonowania przedsiębiorstw przemysłowych i innych instytucji. Sprawność ta, a w konsekwencji i stopień zaspokajania materialnych potrzeb obywateli zależy w znacznym stopniu od prawidłowego działania urzędników, a więc od ich kwalifikacji, nawyków pracy, dyscypliny, stopnia identyfikacji z ogólnymi dyrektywami władz politycznych, państwowych, gospodarczych itp. oraz celami instytucji, w których pracują, a także od ich etyki zawodowej. Brak sprawności w działaniu, nacisk na stronę formalną, opieszałość i niekompetencja, obojętność wobec potrzeb obywateli w języku potocznym nazywa się -> biurokracją. Zadania, jakie stawia się przed urzędnikami są zatem bardzo poważne, natomiast ich przygotowanie zawodowe jest w wielu przypadkach niewystarczające, a ich pozycja społeczna 1 ekonomiczna bardzo niska. Urzędnicy stanowią najliczniejszą kategorię pracowników umysłowych, ale mimo to nie mają własnej organizacji związkowej. Po wojnie prawie wszyscy urzędnicy stali się państwowymi lub spółdzielczymi pracownikami najemnymi. W porównaniu z okresem sprzed II wojny nastąpiło zbliżenie poziomu zarobków urzędników i robotników. Istnieją natomiast dość duże różnice między uposażeniami urzędników a przedstawicieli innych kategorii pracowników umysłowych, np. w 1972 w przemyśle uspołecznionym przeciętna płaca urzędnicza wynosiła 99% przeciętnej płacy robotniczej i 67% przeciętnej płacy pracowników inżynieryjno-technicznych. Poziom wykształcenia urzędników jest na ogół niski. Większość urzędników uważa, że ich pozycja społeczna w porównaniu z pozycją przedstawicieli innych warstw i kategorii społecznych jest zbyt mała, a ich praca i wysiłki są przez społeczeństwo nie doceniane (negatywny stereotyp urzędnika).

Urlopy

Urlopy, ustawowo zagwarantowana przerwa w wykonywaniu pracy, przysługująca pracownikowi w okolicznościach przewidzianych prawem. W okresie u. pracownik otrzymuje z reguły wynagrodzenie równe przeciętnemu wynagrodzeniu za pracę. Prawo do u. jest jedną z ważnych zdobyczy socjalnych pracowników, w ustroju socjalistycznym stanowi ono wyraz troski państwa o polepszenie warunków bytowych 1 zdrowotnych ludzi pracy. W ZSRR i w krajach demokracji ludowej prawo do u. jest zagwarantowane ustawowo. Ustawodawstwo Polski przewiduje następujące rodzaje urlopów: 1. wypoczynkowy — coroczny; 2. macierzyński; 3. okolicznościowy (w ważnych sytuacjach życiowych); 4. szkoleniowy (przygotowanie lub składanie egzaminów). Prawo do u. wypoczynkowego jest powszechne i jednolite; jego wymiar zależy od stażu pracy, do którego wlicza się okres nauki. Pracownicy zatrudnieni w warunkach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia mają prawo do u. dodatkowych. U. bezpłatnych udziela zakład pracy na zasadach określonych w układach zbiorowych pracy.

Umowa zakładowa

Umowa zakładowa, porozumienie między radą zakładową a kierownictwem zakładu pracy, mające na celu zapewnienie jak najlepszych warunków do wykonywania planów produkcji oraz zaspokajania potrzeb materialnych i kulturalnych załogi. Postanowienia u.z. tworzone są na podstawie planu techniczno-przemysłowo-finansowego zakładu pracy oraz wytycznych resortowego ministra i zarządu głównego właściwego związku zawodowego. U.z. obejmuje zobowiązania wzajemne kierownictwa i załogi, dotyczące wykonania i przekroczenia planu produkcji, poprawy warunków ochrony pracy, warunków socjalnych i zdrowotnych, warunków bytowych, rozwoju akcji kulturalno-oświatowej. Przepisy o u.z. nie odegrały w dotychczasowej praktyce większej roli.

Układ zbiorowy pracy

UKŁAD ZBIOROWY PRACY, porozumienie między przedstawicielstwem pracowniczym a odpowiednimi organizacjami pracodawców, określające warunki, jakim powinny odpowiadać indywidualne umowy o pracę; w ustroju kapitalistycznym — forma obrony interesów robotników wywalczona przez zorganizowany ruch zawodowy, wzmacniająca pozycję robotników w stosunkach z kapitalistycznymi pracodawcami; w ustroju socjalistycznym — jedna z form konkretyzacji dyrektyw planu gospodarczego i wytycznych kompetentnych organów administracji gospodarczej w zakresie płac oraz warunków pracy; aktualnie w Polsce — porozumienie normatywne między właściwym związkiem zawodowym a odpowiednim organem administracji gospodarczej, normujące warunki pracy oraz warunki bytu pracowników, określające zasady podziału funduszów przeznaczonych na płace i inne świadczenia dla pracowników danej branży, zmierzające do polepszenia działalności gospodarczej i zakładów pracy. U.z.p. ustala przede wszystkim: 1. ogólne warunki, jakimi powinny odpowiadać indywidualne umowy o pracę (umowy o naukę zawodu, o przyuczenie do określonej pracy, o odbycie wstępnego stażu pracy), zawierane w objętych układem zakładach pracy; 2. stawki płac, taryfikatory kwalifikacyjne i podstawowe zasady wynagrodzenia pracowników; 3. inne świadczenia przysługujące pracownikom; 4. postanowienia dotyczące współdziałania załóg z kierownictwem zakładów pracy, mające na celu wykonanie zadań gospodarczych zakładów pracy i podniesienie efektów ekonomicznych przez usprawnienie organizacji i metod pracy oraz wykorzystanie innych środ ków zapewniających zwiększenie wydajności pracy, rozwój i usprawnienie działalności przyzakładowych urządzeń socjalnych i kulturalnych. Postanowienia u.z.p. nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa oraz powinny uwzględniać wytyczne polityki gospodarczej państwa. Zasadami funkcjonowania u.z.p. są: 1. niezmienialność — postanowienia nie mogą być zmienione przez umowy indywidualne; 2. automatyzm prawny — postanowienia wchodzą w miejsce postanowień umów indywidualnych sprzecznych z u.z.p.; 3. uprzywilejowanie — korzystniejsze dla pracownika postanowienia umów indywidualnych są dozwolone. U.z.p. składa się z części normatywnej, określającej warunki płac i pracy, oraz z części obligatoryjnej, regulującej wzajemne prawa i obowiązki uczestników u.z.p. Uczestnikiem u.z.p. jest ten, kto go zawarł lub do niego przystąpił. U.z.p. wiąże uczestników oraz członków związków (zrzeszeń, stowarzyszeń) będących jego uczestnikami. Ponadto u.z.p. wiąże pracodawcę również w stosunku do pracowników nie zrzeszonych.