Category Archives: Praca

Adaptacja do pracy

Adaptacja do pracy (= przystosowanie do pracy), stosunek adekwatności zachowań i postaw jednostki lub grupy do wymagań i sytuacji pracy. Ze względu na to, iż oba człony tego stosunku są zmienne, zmiany w obrębie Jednego z nich wpływają na przekształcenia w drugim. Jest to więc stosunek dynamiczny, stąd mówi się o procesie adaptacji; Jeśli analizuje się ten stosunek w określonym momencie, rozpatruje się stan adaptacji. Można rozróżnić dwa rodzaje stanów adaptacji; 1. gdy cykl przemian adaptacyjnych stanowiących reakcję na określony nowy element pojawiający się w drugim członie stosunku Jest zakończony, tj. gdy w wyniku przemian została z tego punktu widzenia osiągnięta względna przejściowa równowaga, harmonia obu stron; 2. gdy przemiany adaptacyjne są jeszcze w toku i stan równowagi nie został osiągnięty. W rozróżnieniu tym abstrahujemy od całokształtu a.d.p. i zajmujemy się tylko pewnym jej aspektem. Jeśli analizujemy całokształt a.d.p. jednostki lub grupy w określonym momencie to można stwierdzić, że w jakimś zakresie występuje już równowaga, a w innym natomiast jeszcze nie została wykształcona. A.d.p. człowieka zachodzi we wszystkich fazach Jego życia: i. w okresie dzieciństwa 1 młodości, w którym zdobywane są umiejętności motoryczne 1 Intelektualne, wiedza ogólna 1 zawodowa oraz wpajane są wartości ważne i przydatne do pracy; 2. w okresie dorosłości, w którym zdobyte poprzednio przygotowanie Jest stosowane w praktyce i nadal rozwijane, m. in. w pracy zawodowej; 3. w okresie emerytalnym. W literaturze uwaga skoncentrowana jest przeważnie na pracowniku, i to najczęściej nowym, adaptującym się do pracy zawodowej w zakładzie pracy, a pomija się zagadnienia dotyczące całej sfery pracy niezarobkowej. Dla okresu dzieciństwa i młodości spotyka się często opracowania odnoszące się do wyboru zawodu, efektywności kształcenia zawodowego itp. jako warunku efektywnej adaptacji, ale głównym przedmiotem zainteresowań pozostaje okres aktywności zawodowej. Ostatnio w Polsce dużą popularnością cieszą się problemy adaptacji do pierwszej pracy, stanowiącej tylko wycinek procesów adaptacyjnych zachodzących w ciągu całego życia człowieka. W a.d.p. jednostki lub grupy możemy wyróżnić następujące płaszczyzny: adaptację do wykonywanych czynności, do fizycznego środowiska pracy oraz do środowiska społecznego (tj. układu stosunków formalnych i nieformalnych). Płaszczyzny te są ze sobą powiązane i adaptacja do każdej z nich wywiera wpływ na pozostałe. Na stan a.d.p. zarobkowej wpływa też całokształt sytuacji życiowej pracownika poza pracą, jego sytuacja rodzinna, mieszkaniowa, nawyki kulturalne, stopień zaangażowania, kierunki aktywności społecznej itd.

Bezrobocie

Bezrobocie, zjawisko gospodarcze właściwe ustrojowi kapitalistycznemu; polega na tym, że większa lub mniejsza liczba osób zdolnych do pracy i poszukujących pracy nie znajduje zatrudnienia. Naukową teorię b. stworzył Marks, w I tomie Kapitału wykazał on, że mechanizm gospodarczy kapitalizmu sam nieuchronnie rodzi b., a rezerwowa armia pracy Jest w kapitalizmie niezbędna do normalnego funkcjonowania gospodarki; b. ma więc charakter przymusowy, a nie dobrowolny, Jak twierdzi do dzisiaj wielu ekonomistów burżuazyjnych, którzy definiują bezrobotnych Jako ludzi nie zgadzających się pracować za niższą płacę. Marks wykazał, że zatrudnienie nie zależy od wysokości płac, tzn. że obniżenie płac nie Jest środkiem wzrostu zatrudnienia. Granicę zatrudnienia wyznacza z Jednej strony organiczny skład kapitału ( kapitału skład organiczny), z drugiej zaś — Jego wielkość. Wraz ze wzrostem organicznego składu kapitału zatrudnienie względnie maleje; może też maleć absolutnie, Jeśli wzrostowi organicznego składu kapitału nie towarzyszy odpowiedni wzrost całego kapitału. Ponadto b. rujnuje i pozbawia warsztatów pracy drobnych producentów w mieście 1 na wsi zanim gospodarka zdoła ich zatrudnić. Mimo że ostateczną przyczyną b. Jest kapitalizm (czego dowodzi praktyka krajów socjalistycznych, w których b. nie występuje), to Jednak przyczyny b. w konkretnych krajach kapitalistycznych mogą być różne. Z tego punktu widzenia rozróżnia się następujące rodzaje b.: 1. technologiczne — spowodowane postępem techniki bez dostatecznego wzrostu całego kapitału; formę tę szczególnie dokładnie zanalizował i opisał Marks; 2. koniunkturalne — spowodowane kryzysowym spadkiem zatrudnienia; 3. strukturalne — spowodowane brakiem kapitału lub nieodpowiednimi proporcjami w dziedzinie zasobów produkcyjnych kraju; Jest ono szczególnie typowe dla krajów zacofanych lub słabo rozwiniętych gospodarczo. Z punktu widzenia form przejawiania się rozróżnia się b.: 1. płynne — kiedy każdorazowo istnieje pewna liczba bezrobotnych, lecz skład rezerwowej armii pracy zmienia się, tzn. że część robotników po pewnym okresie poszukiwania pracy znajdzie Ją, podczas gdy inna część na pewien czas Ją traci; tego rodzaju b. występuje nawet w okresach ożywienia gospodarczego i nie zanika całkowicie również w czasie rozkwitu; chroniczne — polegające na tym, że wśród bezrobotnych pewna grupa osób nie ma żadnych lub bardzo niewielkie szanse znalezienia pracy; są to osoby w podeszłym wieku lub nie cieszące się dobrym zdrowiem, często inwalidzi pracy; 3. utajone — nie objęte na ogół statystyką przeludnienie drobnych warsztatów lub (najczęściej) gospodarstw rolnych, nazywane też b. agrarnym; Jest to podstawowa rezerwa siły roboczej w warunkach gospodarki kapitalistycznej.

Czas wolny

Czas wolny, jest tą częścią funduszu czasu doby, tygodnia, miesiąca, roku, która pozostaje po wykonaniu zajęć zawodowych (zasadniczych i dodatkowych), podstawowych obowiązków domowych i rodzinnych, a także po zaspokojeniu potrzeb organizmu, jak sen, higiena, spożywanie posiłków; jest to zatem czas, którym jednostka dowolnie dysponuje, dokonując własnego wyboru i przeznaczając go zgodnie z indywidualnymi potrzebami i zainteresowaniami na wypoczynek i rozrywkę, regenerację sił, rozwój intelektualny i rozwój osobowości, integrowanie życia rodzinnego oraz udział w życiu społecznym. Wg K. Marksa cz.w. jest to ,,…czas, który można poświęcić na enjoyment (rozrywki), na wywczasy, wskutek czego powstanie przestrzeń pozwalająca na nieskrępowaną działalność i rozwój”. Najpowszechniej stosowana jest — mimo wielu kontrowersji — definicja francuskiego socjologa J. Dumazediera, wg której w cz.w. mieszczą się „…wszelkie zajęcia, którym jednostka oddawać się może z własnej chęci bądź dla odpoczynku, bądź dla rozrywki, bądź dla rozwoju swych wiadomości lub swego kształcenia bezinteresownego, swego dobrowolnego udziału w życiu społecznym, po oswobodzeniu się z obowiązków zawodowych, rodzinnych, społecznych”. Cz.w. należy odróżnić od czasu pozostającego po wykonaniu pracy zawodowej lub innego typu zajęć zasadniczych (np. kształcenia w przypadku osób nie pracujących, dla których nauka stanowi podstawowe zajęcie). Czas poza pracą zawodową wypełniany jest różnego typu powinnościami, nie może być zatem utożsamiany z cz.w., który stanowi tylko jego część. Zgodnie z metodologią przyjętą w badaniach budżetu czasu prowadzonych przez UNESCO do cz.w. zalicza się czas wykorzystany na: wypoczynek w domu i poza domem, rozrywki, czynne i bierne uczestnictwo w kulturze, zajęcia amatorskie typu hobby, rekreację fizyczną i sport, kontakty towarzyskie i rodzinne, uzupełnianie wiedzy ogólnej i zawodowej, zajęcia społeczności i powszechność występowania cz.w. traktowane są jako jeden z elementów konstruowanego obecnie syntetycznego wskaźnika rozwoju socjalnego i kulturalnego przyjmowanego do porównań międzynarodowych (rozwój społeczny). Ścisły związek i wzajemne uwarunkowanie czasu pracy i cz.w. stwarzają potrzebę jednoczesnego badania tych dwu pozornie przeciwstawnych sfer życia. Jedność czasu pracy i cz.w. — teoria wy- wodząca się z koncepcji K. Marksa — wyraża się w tym, że cz.w. i sposób jego spędzania zależą od długości czasu pracy, jej uciążliwości i charakteru. Z kolei zaś formy spędzania cz.w. mają istotny wpływ na wydajność, jakość i kulturę pracy. Cz.w. niezależnie od funkcji regeneracji i reprodukcji sił utraconych zarówno w trakcie wykonywania pracy zawodowej, jak i innego typu obowiązków, stwarza warunki sprzyjające rozwojowi zdolności i umiejętności jednostki oraz ogólnemu rozwojowi osobowości, przez co wywiera wpływ na sam proces pracy. Problem ilości cz.w. i form jego wykorzystania nabiera szczególnego znaczenia w warunkach rozwiniętej cywilizacji technicznej.

Kontrola czasu pracy

Czas pracy, okres, w którym człowiek wydatkuje swoją siłę roboczą. Cz.p. mierzy się jednostkami czasu, np. godzinami, dniami. Cz.p. stanowi część czasu, jakim dysponuje człowiek w ciągu doby, roku i całego życia. W pozostałej części czasu (wolnego od pracy czas wolny) człowiek odpoczywa, regeneruje siły i rozwija swoją osobowość. Globalny cz.p. dzieli się na cz.p. zarobkowej i cz.p. w gospodarstwie domowym. Istnieją skomplikowane wzajemne powiązania między cz.p. w ogóle, cz.p. zarobkowej, cz.p. w gospodarstwie domowym, intensywnością pracy i czasem wolnym. Zwłaszcza ilościowe charaktery, styki tych powiązań nie są dotychczas wystarczająco określone. Wykonanie konkretnej czynności produkcyjnej przez konkretnego pracownika wymaga określonego indywidualnego cz.p. W społeczeństwie natomiast kształtuje się obiektywnie pewien przeciętny cz.p. potrzebny do wykonania danej czynności lub produkcji, zależny od osiągniętego stopnia rozwoju danego społeczeństwa. W warunkach produkcji towarowej przeciętny cz.p. staje się czasem społecznie niezbędnym, określającym wartość produktów. W warunkach produkcji kapitalistycznej cz.p. robotnika dzieli się na czas niezbędny i dodatkowy. W niezbędnym cz.p. robotnik odtwarza wartość swojej siły roboczej — czyli koniecznych do jej reprodukcji środków spożycia — zależną w ostatecznym obrachunku od wydajności pracy w gałęziach wytwarzających środki spożycia. Dodatkowy cz.p. jest różnicą między długością dnia roboczego a niezbędnym cz.p. W czasie dodatkowym robotnik wytwarza -» wartość dodatkową, przywłaszczaną przez kapitalistę jako właściciela środków produkcji. W ustroju socjalistycznym cz.p. dzieli się na część określającą udział pracującego w funduszu spożycia indywidualnego (tzw. praca dla siebie) i część, w której wytwarza on elementy funduszu spożycia zbiorowego i funduszu akumulacji (tzw. praca dla społeczeństwa). Ustawowa długość cz.p. w ciągu dnia, tygodnia i roku (urlopy) jest wyrazem określonego stopnia rozwoju społeczeństwa i układu sił klasowych (dzień roboczy). Ogólna ilość pracy żywej, pozostająca do dyspozycji jednostki gospodarczej w określonym czasie, stanowi fundusz cz.p. Odróżnia się przy tym fundusz cz.p. kalendarzowy, nominalny i efektywny. Kalendarzowy cz.p. obejmuje wszystkie dni w roku liczone w pełnym wymiarze godzin. Czas nominalny jest to czas kalendarzowy zmniejszony o sumę robotnikogodzin przypadających na dni i godziny (w dniach o skróconym cz.p.) wolne od pracy. Czas efekty w- n y otrzymuje się odejmując od czasu nominalnego czas nie przepracowany na skutek urlopów, chorób, oddelegowania do pracy społecznej itd. Fundusz cz.p. pozostaje w ścisłym wzajemnym związku z wydajnością pracy i wielkością produkcji. Z punktu widzenia organizacji procesu produkcyjnego dzień roboczy dzieli się na czas pracy i czas przerw. Z punktu widzenia organizacji procesów produkcyjnych cz.p. składa się z czasu wykonania, nazywanego również czasem operatywnym, w którym robotnik bezpośrednio wykonuje określone wyroby lub czynności produkcyjne; czasu przygotowawczo-zakończeniowego, potrzebnego na zapoznanie się robotnika z zadaniem produkcyjnym, odbiór narzędzi i materiałów, przekazanie gotowej produkcji itp.; czasu obsługi miejsca pracy, zużywanego na czynności niezbędne do utrzymania tego miejsca w stanie zdolności do wykonywania zadań produkcyjnych. Im krótszy jest czas przygotowawczo-zakończeniowy i obsługi miejsca pracy — bez uszczerbku dla wykonywanych zadań — tym większe zadania produkcyjne mogą być wykonane w ciągu dnia pracy. Czas wykonania dzieli się z kolei na czas główny i pomocniczy. Czas główny obejmuje wykonywanie podstawowych czynności technologicznych, np. toczenie, spawanie, a czas pomocniczy zużywany jest na czynności regulujące, pomiary, uruchomienie lub zatrzymanie maszyny itd. W zależności od sposobu wykonywania czynności produkcyjnych. Czas główny i pomocniczy dzielą się na cz.p. ręcznej, ręczno – maszynowej i maszynowej. Cz.p. ręcznej wykonywanej równolegle do pracy mechanizmu nazywa się czasem pokrytym, natomiast wykonywanej w czasie przerw w pracy maszynowej — czasem nie- pokrytym. Cz.p. jednostkowy jest to czas potrzebny na wykonanie jednostki produktu (normy pracy).

Stanowisko pracy

Stanowisko pracy (stanowisko robocze), miejsce pracy lub część powierzchni produkcyjnej zajmowana lub obsługiwana przez pracownika w celu jednorazowego lub ciągłego wykonywania wyznaczonej mu pracy, czyli zadania roboczego. Z punktu widzenia przedsiębiorstwa s.p. Jest to zespół urządzeń przydzielonych do obsługi lub do wykorzystania pracownikowi w celu wykonania określonej pracy. Zależnie od charakteru wykonywanych funkcji rozróżnia się s.p. pracowników umysłowych, tj. personelu inżynieryjno-technicznego, administracyjno-biurowego itp., oraz s.p. robotników określane jako stanowiska robocze. S.p. określa się jego funkcją, rodzajem pracy lub zadania roboczego, które wykonuje lub powinien wykonywać pracownik na tym stanowisku. Podstawowymi elementami charakteryzującymi s.p. są: 1. funkcja, tj. rodzaj i treść zadania roboczego przydzielonego pracownikowi; 2. określona powierzchnia lub przestrzeń użytkowa; 3. zespół urządzeń (maszyny, urządzenia, agregaty, aparatura), których obsługiwanie stanowi zadanie robocze; 4. narzędzia, za pomocą których wykonywana jest przydzielona praca (np. narzędzia ślusarskie, monterskie, pomiarowe) oraz sprzęt pomocniczy, służący do przechowywania obrabianych przedmiotów i narzędzi (stoły, szafki, regały, palety, zasobniki itp.), określane ogólnie jako wyposażenie techniczne stanowiska. Zależnie od sposobu wykonywania zadania roboczego rozróżnia się s.p. ręczne, maszynowe i aparaturowe. Ze stanowiskiem ręcznym mamy do czynienia, gdy roboty wykonywane są wyłącznie przy użyciu energii i umiejętności człowieka, bądź za pomocą ręcznych, przenośnych maszyn lub urządzeń (np. roboty ślusarskie, montażowe, regulacyjne, kontrolne, porządkowe). Zadaniem wykonywanym na stanowisku maszynowym jest obsługa i nadzór pracy maszyn oraz urządzeń nie przenośnych (np. sterowanie pracą koparki, dźwigu budowlanego, suwnicy, praca na tokarce, wiertarce). Stanowiskami aparaturowymi są stanowiska, *»a których obsługiwane są urządzenia aparaturowe oraz nadzorowany jest przebieg procesu technologicznego dokonywanego w aparaturze (np. obsługa pieców, urządzeń galwanicznych, różnego rodzaju aparatury chemicznej). Zależnie od charakteru głównych elementów stanowiska rozróżnia się: 1. s.p. stałe — stanowiska zlokalizowane stale na tym samym miejscu, o stałym rodzaju wyposażenia i jednakowych zadaniach roboczych przydzielanych do wykonania; 2. s.p. zmienne — stanowiska o zmiennych elementach podstawowych, jak zadanie robocze, powierzchnia, wyposażenie; 3. s.p. ruchome — stanowiska, których lokalizacja zmienia się w toku wykonywania pracy z powodu charakteru zadań roboczych (np. stanowisko montera linii elektrycznej, telefonicznej, robotnika rolnego, konduktora, traktorzysty, kierowcy). Stanowiska robocze w przemyśle klasyfikuje się także w zależności od roli, jaką spełniają w procesie produkcyjnym, realizowanym w przedsiębiorstwie. Wg tego kryterium dzieli się je na: produkcyjne, pomocnicze i usługowe. Na stanowiskach roboczych produkcyjnych następuje bezpośrednio przekształcanie surowców lub materiałów (wsadu produkcyjnego). Zadaniem tych stanowisk jest dokonanie zmiany składu, kształtu, postaci, wymiarów i in. własności przedmiotu produkcji zgodnie z procesem technologicznym. Na stanowiskach roboczych pomocniczych wykonuje się prace i czynności pomocnicze w stosunku do robót produkcyjnych, tj. czynności dotyczące przygotowania, transportu, składowania, ewidencji, kontroli robót itp. Na stanowiskach roboczych usługowych wykonuje się zadania usługowe związane z potrzebami przedsiębiorstwa, np. bezpieczeństwem i higieną pracy, oraz zadania z zakresu potrzeb bytowych, zdrowotnych i socjalnych pracowników przedsiębiorstwa. W przypadku gdy pojedyncze stanowisko robocze produkcyjne jest zdolne do samodzielnego wykonania określonej operacji na ustalonej liczbie przedmiotów pracy, mamy do czynienia z najmniejszą, samodzielną jednostką produkcyjną pierwszego stopnia (jednostką elementarną przedsiębiorstwa) np. stanowiskiem tokarki, szlifierki. W przypadku gdy do wykonania operacji lub fazy technologicznej potrzebna jest praca zespołu robotników pracujących na kilku stanowiskach roboczych, jednostkę produkcyjną stanowi obsługiwany zespół urządzeń, którego praca realizuje operację technologiczną, np. wielki piec w hutnictwie obsługiwany przez robotników na wielu różnych stanowiskach roboczych, piec martenowski, żeliwiak w odlewni, złożona aparatura chemiczna. W tym przypadku występują jednostki produkcyjne pierwszego stopnia o wieloosobowej (tj. wielostanowiskowej) obsłudze. Jednostki produkcyjne pierwszego stopnia (jedno- i wielostanowiskowe) można określić mianem stanowiska produkcyjnego. Zależnie od liczby maszyn lub urządzeń aparaturowych przydzielonych do obsługi jednemu robotnikowi rozróżnia się stanowiska robocze jedno- lub wieloma- szynowe. Gdy każda z maszyn obsługiwanych przez robotnika jest zdolna do wykonywania odrębnej operacji w procesie technologicznym wyrobu, czyli stanowić może jednostkę produkcyjną (np. obrabiarki do kół zębatych, automaty tokarskie), jeden robotnik może obsługiwać kilka jednostek produkcyjnych pierwszego stopnia. Zob. też: organizacja stanowiska pracy.

Spółdzielnia pracy

Spółdzielnia pracy, cechą wyróżniającą s.p. od innych rodzajów spółdzielni jest prowadzenie przez nie wspólnego przedsiębiorstwa opartego na pracy osobistej członków. Wynika stąd dwoistość stosunków łączących s.p. i jej członków: przez swoje członkostwo są oni współwłaścicielami przedsiębiorstwa spółdzielni i jednocześnie jego pracownikami, pozostającymi ze spółdzielnią w spółdzielczym stosunku pracy, a więc pracodawcami i pracobiorcami. Przedsiębiorstwo s.p. prowadzone jest samorządnie. Produkcja wykonywana Jest na rachunek i ryzyko spółdzielni, członek s.p. otrzymuje za pracę wynagrodzenie, a ponadto bierze udział w podziale czystej nadwyżki. W warunkach socjalizmu s.p. Jest typem przedsiębiorstwa socjalistycznego, opartego na własności grupowej, podlegającego planowaniu. Wśród s.p. wyróżnić należy dwa główne typy: 1. robotnicze lub rzemieślnicze spółdzielnie wytwórcze i 2. spółdzielnie kontraktujące pracę. Robotnicza spółdzielnia wytwórcza jest właścicielem środków i rezultatów produkcji. Spółdzielnie kontraktujące pracę, które powstały w połowie XIX w. we Włoszech i najbardziej tam się rozwinęły, organizują pracę swoich członków za pomocą środków produkcji nie będących własnością spółdzielni, nie wchodzą też w posiadanie rezultatów produkcji, dzieląc między członków zapłatę otrzymaną za wykonanie pracy. S.p. powstały we Francji, gdzie rozwijały się z różnym powodzeniem począwszy od lat 30-tych XIX w. Pierwszymi teoretykami spółdzielczości pracy byli Ch. Fourier , J. L. Blanc i Ph. J. Buchez. Marks oceniał wysoko s.p. jako eksperyment społeczny, ponieważ dowiodły one, że wytwórczość wielkiej skali w warunkach postępu technicznego jest możliwa bez udziału kapitalistów, środki produkcji niekoniecznie muszą być zmonopolizowane, a praca najemna może być zastąpiona zrzeszeniami pracy. „Fabryki spółdzielcze samych robotników — wg Marksa — są w obrębie starej formy pierwszym w niej wyłomem, chociaż oczywiście w swojej rzeczywistej organizacji wszędzie reprodukują one i muszą reprodukować niedostatki istniejącego systemu. Sprzeczność pomiędzy kapitałem i pracą zostaje jednak wewnątrz spółdzielni usunięta, nawet jeśli na razie odbywa się to w takiej formie, że robotnicy jako stowarzyszenie są swoim własnym kapitalistą”. W warunkach kapitalistycznych s.p., z wyjątkiem Włoch i częściowo Francji, nie stały się ruchem masowym. Są one traktowane przez teoretyków zachodnich głównie jako eksperyment społeczny, jako pole doświadczalne, mające współkształtować obraz przedsiębiorstwa przyszłości. W krajach rozwijających się wywołują szczególne zainteresowanie jako forma umożliwiająca aktywizację nie w pełni zatrudnionej ludności wiejskiej przez organizację drobnego przemysłu i rzemiosła wiejskiego oraz Jako droga do tworzenia na podstawach samopomocy możliwości zatrudnienia ludności przepływającej ze wsi do miast. W ZSRR spółdzielczość pracy rozwinęła się po rewolucji w masowy ruch, który spełnił ważną funkcję odbudowy i uspołecznienia drobnej wytwórczości przemysłowej; w 1956 została ona włączona do przemysłu państwowego. W niektórych innych państwach socjalistycznych, w tym zwłaszcza w Polsce, s.p. spełniają doniosłe funkcje gospodarcze i społeczne, np. w produkcji artykułów rynkowych, rozwiązywaniu problemu zatrudnienia kobiet i osób o niepełnej zdolności do pracy, kształceniu i doskonaleniu zawodowym członków i pracowników, aktywizowaniu obszarów słabo rozwiniętych, prowadzeniu działalności usługowej i rozwijaniu samorządu spółdzielczego jako formy demokracji socjalistycznej w gospodarce.

Społeczne czynniki wydajności pracy

Społeczne czynniki wydajności pracy, całokształt motywacji, zachowań i wartości, do których ludzie przywiązują istotne znaczenie (skłaniających ich do określonego działania), powstałych w wyniku współdziałania ze sobą ludzi w środowisku pracy; skłaniają one człowieka do podnoszenia, obniżania lub utrzymywania poziomu danej wydajności pracy. Rozpatrując s.cz.w.p. należy odróżniać efektywność (stopień osiągnięcia zamierzonego celu) od wydajności (sprawności). Wydajność oznacza tu stosunek między zamierzonym celem i ogólnymi wynikami, również niezamierzonymi, te ostatnie zaś mogą być pożądane lub niepożądane. Właściwa metoda zarządzania powinna tworzyć materialne, techniczne i organizacyjne warunki, które wywoływałyby cały łańcuch skutków społecznych pochodnych, niezamierzonych, lecz pożądanych, np. następstwem sytuacji społecznej, w której pracownicy przekonani są, że ich praca w przedsiębiorstwie oceniana jest sprawiedliwie i odpowiednio wyróżniana przez nagrody czy awanse, jest przywiązanie do miejsca pracy, przeciwdziałanie nie uzasadnionym absencjom i wzmożona troska o mienie społeczne. Aby te czynniki społeczne mogły spełniać przeznaczoną im rolę, wydajność pracy musi być określona pod względem ekonomicznym. Wadliwe bowiem mierniki wydajności pracy wywołują niepożądane skutki społeczne wśród zatrudnionych. S.cz.w.p. mają doniosłe znaczenie z tego powodu, że każdy zakład pracy jest nie tylko systemem techniczno-ekonomicznym, lecz także „..zespołem stosunków międzyludzkich, układem określonych grup i organizacji, systemem stanowisk 1 pozycji społecznych”. Do s.cz.w.p., tzn. ukształtowanych w toku wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie, należą: dążenie do umacniania poczucia własnej wartości jako fachowca i człowieka, oczekiwanie sprawiedliwej oceny efektów pracy, zadowolenie z wykonywanych czynności w określonych warunkach fizycznych i w konkretnym zespole ludzi, oczekiwanie zainteresowania ze strony zwierzchników osiągnięciami w pracy oraz morale pracy (tzn. gotowość pracowników do zgodnego działania, będąca wyrazem prawidłowych stosunków w pracy, dostrzegania możliwości awansu zawodowego i swojego miejsca w realizacji zadań danej grupy). Istotnym czynnikiem s.cz.w.p. jest organizacja i układ grup formalnych (opartych na odgórnych zarządzeniach, np. brygady pracy) oraz nieformalnych (grupy powstałe spontanicznie, niezależnie od struktury organizacyjnej zakładu, np. kręgi przyjaciół, kliki w środowisku pracy wykorzystujące czasami niedostatki i wadliwości w funkcjonowaniu grup formalnych). Znaczenie poszczególnych czynników w konkretnym przedsiębiorstwie i konkretnej grupie pracowniczej, w różnych okresach może być odmienne, np. pracownik, który w ogóle nie doświadcza zadowolenia z pracy, może dążyć wyłącznie do osiągnięcia wysokich zarobków. Najczęściej jednak ludziom zależy na sprawiedliwej ocenie ich wyników, możliwości awansu i klimacie zgodnego współżycia. Czy czynniki te jednak w ogóle mogą odgrywać istotną rolę zależy od organizacji pracy w danym zakładzie (zaopatrzenie w materiały i narzędzia, właściwy podział pracy, ustawienie maszyn itp.). Istnieją wyraźne związki między niską wydajnością pracy a konfliktami, które często wiążą się z niewłaściwą oceną osiągnięć pracowników i sposobem awansowania. W tych zakładach, w których s.cz.w.p. nie zostały „uruchomione”, może wystąpić zjawisko „dewiacji osobowości społecznej” (załamanie się u pracownika poczucia własnej wartości w oczach kolektywu i we własnym odczuciu) oraz „dewiacji osobowości zawodowej” (stan, w którym praca przestaje być wewnętrzną potrzebą i staje się tylko środkiem utrzymania). Przeciwdziałanie tym zjawiskom przez odpowiedni program postępowania ze strony zwierzchników powoduje, że ludzie stają się bardziej zdolni do zwiększenia wydajności pracy.

Spirali płac i cen teoria

Spirali płac i cen teoria, burżuazyjna teoria ekonomiczna usiłująca przerzucić odpowiedzialność za -* inflację na organizacje zawodowe robotników. Wg tej teorii w miarę zbliżania się gospodarki do stanu pełnego zatrudnienia zwiększa się „siła przetargowa” związków zawodowych. Popyt na siłę roboczą, zwłaszcza wysoko kwalifikowaną, przewyższa jej podaż, płaca robotników rośnie bardziej niż krańcowa produkcyjność pracy. Wraz ze wzrostem płac rosną również koszty produkcji, w których płace stanowią ważną część składową. Przed przedsiębiorcami staje alternatywa: albo utrzymać dotychczasowy poziom cen i zgodzić się na spadek stopy zysku, albo zachować obecną stopę zysku i podwyższyć ceny. Podwyżka cen nie zawsze jest jednak dla przedsiębiorców możliwa; zależy to od charakteru organizacji rynku zbytu, im mniej konkurencyjna a bardziej zmonopolizowana jest dana gałąź produkcji, tym silniej występuje tendencja do przerzucenia kosztów podwyższonej płacy na konsumentów danego towaru; zależy ona również od elastyczności popytu na dany towar; mniejsza elastyczność popytu stwarza tendencje do przerzucania skutków wywalczonej przez robotników podwyżki płac na konsumentów. W pracy Płaca, cena i zysk Marks udowodnił, że rozpowszechniona teza jakoby wzrost plac musiał prowadzić do wzrostu cen jest iluzją, zakładającą nienaruszalność stopy zysku. Robotnicy walcząc o wzrost płac, mogą w określonych warunkach wymusić spadek udziału kapitalistów w produkcie pracy. Inna, bardziej umiarkowana i „nowoczesna” wersja t.s.p. ic. odchodzi od powiązania płacy z krańcową produkcyjnością pracy i uzależnia wzrost płac od wzrostu przeciętnej wydajności pracy. W obecnych warunkach, przy istnieniu związków zawodowych, umów zbiorowych, ruchomej skali płac itp., wzrost wydajności pracy powoduje niemal automatycznie odpowiedni wzrost płac w tych dziedzinach, w których wydajność pracy wzrosła. Dopóki wzrost płac dotrzymuje kroku wzrostowi wydajności pracy — głoszą zwolennicy „nowoczesnej” wersji t.s.p. i c. — dopóty wzrost płac nie powoduje wzrostu kosztów i następstw inflacyjnych. Robotnicy jednak nie wykazują dostatecznego umiarkowania i pragną wykorzystać okres wysokiej koniunktury do osiągnięcia wzrostu płac szybszego od wzrostu wydajności pracy. Powoduje to wzrost kosztów, cen i inflację, zwłaszcza że wzrost płac w gałęziach, w których nastąpił odpowiedni wzrost wydajności pracy, stwarza dążenie do wzrostu płac we wszystkich innych gałęziach. Również to rozumowanie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Płaca realna wzrasta z reguły znacznie wolniej niż wydajność pracy. Np. w Wielkiej Brytanii w latach 1966— 68 wydajność pracy w przemyśle wzrosła o ok. 8*/», podczas gdy płace realne tylko 6% . Argumenty o działaniu t.s.p.ic. w kierunku wywołania inflacji nie znajdują pełnego potwierdzenia w rzeczywistości. Żadne racjonalne powody nie przemawiają za tym, że wzrost płac powoduje inflacyjne skutki w większej mierze niż wzrost zysków, renty gruntowej, podatków oraz innych kosztów i udziałów warstw posiadających w efektach cudzej pracy. Wzrost płac jest zazwyczaj zjawiskiem wtórnym wobec wzrostu cen, i to opóźnionym w czasie. Istnienie przerwy w czasie między wzrostem cen i płac jest źródłem poważnych dochodów klas posiadających oraz obniżki płac realnych w okresie inflacji.

Siła robocza

Siła robocza, suma uzdolnień fizycznych i duchowych człowieka, jakimi rozporządza on przy pracy zarówno: 1. charakterze produkcyjnym jak nieprodukcyjnym. Z punktu widzenia produkcji s.r. stanowi podstawowy czynnik wytwarzania, główną siłę wytwórczą społeczeństwa. S.r. jako zdolność do pracy, jako praca potencjalna, określa możliwości wytwórcze subiektywnego czynnika produkcji, podobnie jak zdolności produkcyjne urządzeń określają możliwości te w stosunku do obiektywnych czynników wytwórczych. Nieodłączność s.r. od żywego organizmu ludzkiego powoduje uzależnienie jej reprodukcji od zapewnienia pracującym warunków niezbędnych do życia. Fizjologiczne minimum, czyli suma nakładów niezbędnych do utrzymywania człowieka przy życiu w stanie zdrowia umożliwiającym pracę, stanowi minimalną granicę nakładów na reprodukcję s.r. Jednocześnie naturalne właściwości organizmu ludzkiego określają maksymalną granicę wykorzystania s.r., a więc maksymalny czas pracy 2. maksymalną jej intensywność. Ponieważ prace wykonywane w społeczeństwie różnią się znacznie między sobą pod względem złożoności, uciążliwości, intensywności itp. do ich wykonywania niezbędna jest różnorodna s.r., wymagająca niejednakowego stopnia przygotowania oraz zużywająca się w różnym tempie; fakt ten stanowi podstawę zróżnicowania nakładów niezbędnych do reprodukcji różnorodnej s.r. Sposób włączania s.r. do procesów produkcyjnych oraz metoda pokrywania nakładów niezbędnych do jej reprodukcji zmieniają się w istotny sposób zależnie od charakteru własności środków wytwarzania. Własność środków produkcji skupiona w rękach poszczególnych, bezpośrednich wytwórców stanowi podstawę indywidualnej wytwórczości, w której każdorazowe połączenie s.r. ze środkami wytwarzania nosi charakter techniczny. Reprodukcję s.r. zapewnia odpowiedni podział produktu dokonywany przez wytwórcę-właściciela. Oddzielenie środków produkcji od s.r. powoduje występowanie różnych jej typów. Dla niewolnictwa typowe jest włączanie s.r. do produkcji dzięki przywłaszczeniu jej nosiciela przez posiadacza środków produkcji za pomocą kupna lub przemocy; troska o zapewnienie reprodukcji s.r. należy wtedy do właściciela niewolników. Pańszczyznę okresu feudalizmu charakteryzuje wykorzystywanie s.r. przez feudała w formie tzw. powinności opierających się na przymusie pozaekonomicznym; reprodukcja s.r. należy do chłopa pańszczyźnianego, przy czym źródło pokrywania niezbędnych do tego nakładów stanowi praca w wydzielonym dla chłopa gospodarstwie, praca odrębna od wykonywanej na rzecz feudała. Podstawę ustroju kapitalistycznego stanowi wolna s.r., całkowicie oddzielona od środków wytwarzania; włączanie jej do produkcji ma charakter ekonomiczny, odbywa się w formie kupna-sprzedaży s.r. Podobnie jak każdy towar s.r. posiada w kapitalizmie oprócz wartości użytkowej, którą jest zdolność do wytwarzania dóbr użytkowych i tworzenia wartości, także -> wartość określoną przez czas społecznie niezbędny do jej reprodukcji, a więc czas potrzebny do wytworzenia dóbr i usług niezbędnych do reprodukcji s.r. W odróżnieniu od wszystkich towarów o wartości s.r. decyduje, oprócz elementów produkcyjnych, fizjologicznych, tzw. element historyczny lub socjalny. Realizowana przez pracownika najemnego w formie płacy wartość s.r. stanowi główne źródło jego utrzymania, warunek reprodukcji s.r. Przeszkody w sprzedaży s.r. w warunkach kapitalizmu prowadzą nie tylko do marnotrawstwa tego podstawowego czynnika produkcji, ale podważają możliwości do życia robotników najemnych. Społeczna własność środków wytwarzania w gospodarce socjalistycznej stanowi podstawę likwidacji towarowego charakteru s.r. W dalszym ciągu jednak występuje oddzielenie s.r. od własności środków wytwarzania, wyrażające się m. in. w konieczności jej reprodukcji głównie na rachunek pracownika, jakkolwiek bardzo istotną rolę w kształtowaniu kwalifikacji, ochronie zdrowia i rozwoju ogólnego poziomu kultury pracownika odgrywają świadczenia ze społecznych funduszów spożycia. Ponieważ wysokość płacy w warunkach socjalizmu zależy w znacznym stopniu od ilości i jakości pracy wykonywanej przez poszczególnych pracowników, możliwości prostej i rozszerzonej reprodukcji ich s.r. wiążą się ze stopniem jej wykorzystania, ze stopniem przekształcenia pracy potencjalnej w rzeczywistą. Zastosowanie s.r. w procesie produkcyjnym przynosi od zarania dziejów rezultaty wyższe od nakładów niezbędnych do jej reprodukcji; różnica ta — produkt dodatkowy — stanowi źródło pokrywania kosztów reprodukcji s.r. finansowanych z funduszy społecznych oraz źródło akumulacji. W społeczeństwach antagonistycznych produkt dodatkowy przywłaszczany w różnych formach przez klasy wyzyskujące stanowi podstawę ich bytowania. Podział na produkt niezbędny i dodatkowy jest najbardziej zobiektywizowany przy towarowym charakterze s.r. w warunkach kapitalizmu, kiedy różnica między wartością s.r. a wartością nowo wytworzoną dzięki jej zastosowaniu przyjmuje postać wartości dodatkowej. W planowaniu gospodarczym s.r. zaliczana jest do podstawowych elementów planu; poświęca się jej jedną z czterech głównych części bilansu gospodarki narodowej, mianowicie bilans siły roboczej.

Siła nabywcza ludności

Siła nabywcza ludności, możność nabycia przez ludność określonej ilości dóbr i usług, wyrażona sumą pieniędzy i otwartych kredytów, znajdujących się w danym momencie w dyspozycji ludności: przy porównywaniach w czasie należy przyjmować nie zmiany nominalne tej sumy, lecz zmiany jej wartości realnej, tzn. z uwzględnieniem wahań cen artykułów i usług nabywanych przez ludność. Jest to tym ważniejsze, że zazwyczaj przedmiotem zainteresowania jest nie stan s.n.l. w jakimś momencie, lecz jej przepływ w pewnym okresie, ponieważ zestawia się ją z dopływem na rynek dóbr i usług, którymi musi być równoważona. Ostatecznym źródłem s.n.l. jest przeznaczona do spożycia indywidualnego część dochodu narodowego. S.n.l. w danym okresie składa się z: 1. s.n.l. wytworzonej w tym okresie, będącej udziałem w dochodzie narodowym, głównie w formie płac i innych dochodów z tytułu pracy oraz dochodów z własnego gospodarstwa produkcyjnego (gospodarka drobnotowarowa); 2. zakumulowanej s.n.l. z okresów poprzednich, np. podjęte oszczędności; 3. uruchomionej zaliczkowo s.n.l. z okresów przyszłych (akumulacja ujemna w postaci zaciągniętej pożyczki). Tak powstała suma s-n.l. dzieli się na: 1. s.n.l. zrealizowaną, tj. zużytą na zakup dóbr i usług; 2. s.n.l. pokrywającą zaliczkowe uruchomienie s.n.l. w ubiegłych okresach (akumulacja wsteczna w postaci spłaty długów i kredytów); 3. s.n.l. zakumulowaną na okresy następne (złożone oszczędności itp.). Pozycje (2) i (3) w jednym i drugim przypadku można podawać brutto lub netto. Z wymienionych pozycji można planować z dokładnością, odpowiadającą innym wielkościom planu, tylko pozycję (1); inne pozycje raczej się przewiduje, z możliwością znacznie większych odchyleń, zależnych od postępowania ludności; jest to źródło niepewności w sytuacji rynkowej.