Archive for the ‘Praca’ Category

Sezonowość

Sezonowość, występowanie powtarzających się corocznie regularnych wahań w nasileniu działalności gospodarczej jako wynik zmian w warunkach produkcji i spożycia, wywołanych przez następujące po sobie pory roku. Szczególne nasilenie s. występuje w rolnictwie, zwłaszcza w produkcji roślinnej, następnie w transporcie (zwłaszcza wodnym) i w gałęziach przemysłu, których produkcja oparta jest na surowcach rolnych. Zmiany sezonowe w produkcji powodują z kolei wahania w zatrudnieniu. Sezonowe zmiany w produkcji i zatrudnieniu oraz wpływ klimatu na spożycie powodują odpowiednie wahania w popycie konsumentów na dobra i usługi, co ma duże znaczenie dla działalności handlowej, transportowej i turystycznej. Występujące w poszczególnych kwartałach lub miesiącach wahania sezonowe w produkcji i spożyciu ilustrują odpowiednie wskaźniki statystyczne. Przedstawiają one wielkość danego zjawiska w poszczególnych miesiącach w stosunku do miesięcznego średniego poziomu tego zjawiska w Skali rocznej. Przy obliczaniu wskaźników sezonowości konieczne jest uwzględnianie zmian nasilenia badanego zjawiska, spowodowanych przyczynami rozwoju długofalowego. Znajomość wskaźników sezonowości określonych zjawisk pozwala na właściwe przystosowanie organizacji i bieżącej działalności jednostek do zmiennych zadań i warunków pracy. Zastosowanie odpowiednich urządzeń oraz właściwej organizacji pracy stwarza możliwości łagodzenia wahań sezonowych.

Samorząd robotniczy

Samorząd robotniczy, forma przedstawicielstwa pracowników powołana do reprezentowania ich interesów i współzarządzania przedsiębiorstwem. S.r. w obecnej postaci ukształtował się w Polsce w 1956—58. Dążenie do zwiększenia udziału mas w procesach rządzenia jest jedną z zasad socjalizmu. W Polsce zwiększanie się udziału robotników w zarządzaniu gospodarką narodową następuje już w pierwszych latach po wojnie. Wyrażało się ono początkowo w żywiołowym uczestnictwie robotników w przeprowadzaniu podstawowych reform społecznych, tworzeniu aparatu partyjnego i państwowego, a także w udziale w zarządzaniu przedsiębiorstwami przez tworzenie rad zakładowych, komitetów fabrycznych, a od 1946 organizowania ogólnozakładowych i wydziałowych narad wytwórczo-technicznych. Na początku lat 50-tych nastąpiło pewne ograniczenie bezpośrednich form udziału robotników w zarządzaniu; eksponowano natomiast bardziej funkcje mobilizacyjne organizacji społecznych. Od 1954 rola czynnika społecznego ponownie wzrasta, co wyraża się przyznaniem organizacjom partyjnym w przedsiębiorstwach prawa kontrolowania administracji oraz zwiększeniem roli narad produkcyjnych przez nadanie im charakteru produkcyjno-ekonomicznego. Pierwszą instytucją s.r. były rady robotnicze, powoływane początkowo samorzutnie przez załogi robotnicze w 1956, które po wejściu w życie ustawy sejmowej z 19 XI 1956 stały się zalecaną formą udziału załogi w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Rady robotnicze otrzymały wówczas uprawnienia do podejmowania decyzji, sprawowania funkcji kontrolnych i opiniodawczych. Zbiegło się to z posunięciami decentralizacji w systemie planowania i zarządzania gospodarką i przyczyniło się do zwiększenia efektywności ekonomicznej oraz pogłębienia demokratyzacji stosunków społecznych w przedsiębiorstwie, co m. in. wyrażało się ustawowo przewidzianym udziałem 2/3 robotników w składzie rady robotniczej. Pierwsze 2 lata funkcjonowania rad robotniczych dowiodły potrzeby regulacji wielu problemów, m. in. wzajemnych stosunków między organizacjami społecznymi i między radą robotniczą a administracją gospodarczą. Ustawa sejmowa z 20 XII 1958 powołała Konferencję Samorządu Robotniczego jako naczelny organ s.r., koordynujący działalność wszystkich podstawowych komórek przedstawicielskich załogi. Organami s.r. od 1958 są: KSR, rada robotnicza, prezydium rady robotniczej i oddziałowe rady robotnicze. W skład KSR wchodzą obecnie członkowie rady robotniczej, rady zakładowej związków zawodowych, komitetu zakładowego (egzekutywy) PZPR, przedstawiciele zakładowych kół ZMS i NOT. Wg ustawy instancje związków zawodowych sprawują stały nadzór nad s.r. i mają troszczyć się o dalszy jego rozwój. Związkom zawodowym przekazano także reprezentowanie s.r. w sporach z administracją gospodarczą w komisjach rozjemczych. Poszczególne organy s.r. działają w zakresie określonym przez ustawą lub inne przepisy prawne. Do kompetencji KSR należy: uchwalanie zakładowych regulaminów pracy, podejmowanie uchwał w sprawie podziału funduszu zakładowego lub przekazanie tej sprawy do decyzji załogi, ustalanie regulaminu w sprawie przyznawania premii ze środków funduszu zakładowego, decydowanie w sprawach zakładowego budownictwa mieszkaniowego oraz urządzeń socjalnych i kulturalnych, zatwierdzanie wyboru przewodniczącego i sekretarza rady robotniczej, a w przypadku powołania prezydium rady robotniczej — zatwierdzenie prezydium. Do KSR należy także sprawowanie nadzoru i kontroli nad działalnością gospodarczą przedsiębiorstwa, ustalanie zasadniczych kierunków jego rozwoju (m. in. opiniowanie projektów wskaźników rocznych planów i projektów planów wieloletnich) oraz usprawnianie jego działalności gospodarczej. Do zakresu działania rady robotniczej — wybieranej przez całą załogę — należy m. in. organizowanie wykonania uchwał KSR, sprawowanie bieżącej kontroli nad działalnością gospodarczą i finansową przedsiębiorstwa i jego administracji. Ponadto wiele bardziej szczegółowych uprawnień mają prezydia rad robotniczych, oddziałowe rady robotnicze, a także komisje problemowe rady. Akty normatywne regulują także sprawę zasad powoływania i funkcjonowania poszczególnych organów s.r. (m. in. częstotliwości posiedzeń, składania sprawozdań załodze), wzajemnych stosunków między nimi oraz stosunków między organami s.r. a administracją gospodarczą. Uprawnienia s.r. nie naruszają zasady jednoosobowego kierownictwa w przedsiębiorstwie. Dyrektor jest obowiązany do wykonywania uchwał organów s.r., jeśli nie są one sprzeczne z obowiązującymi go przepisami prawnymi. Działalność s.r. jest w warunkach państwa socjalistycznego przejawem zmierzającym do racjonalizacji procesów gospodarczych oraz pogłębienia procesów demokratyzacji. Te dwie zasadnicze funkcje s.r. określa się często jako organizacyjno-gospodarczą i społeczno-wychowawczą. Pełnienie funkcji organizacyjno-gospodarczej odbywa się w trzech płaszczyznach: 1. w procesach podejmowania decyzji dotyczących zadań planowych; 2. w bieżącym współzarządzaniu przedsiębiorstwem wraz z administracją zakładową; 3. w mobilizacji załogi do wykonywania zadań produkcyjno-ekonomicznych. Realizacja tych funkcji uzależniona jest — w świetle badań socjologicznych — od następujących czynników: a) całego systemu zarządzania gospodarką, zwłaszcza zakresu autonomii przedsiębiorstwa, a tym samym zakresu swobody decyzji organów s.r.; b) stosunku administracji zakładowej do s.r.; c) wielkości uprawnień formalnych, kierunków i form pracy oraz składu członkowskiego organów s.r.; d) społecznego wyrobienia i aktywności pracowników przedsiębiorstwa. Powszechnie stwierdzana potrzeba s.r. wynika — zdaniem jego członków i załóg — z konieczności instytucjonalnego zabezpieczenia ich interesów i zajmowania się problemami produkcyjnymi i ekonomicznymi bezpośrednio interesującymi załogi. Dotychczasowa działalność s.r. determinowana jest jednak raczej potrzebami ekonomiczno-produkcyjnymi, rozumianymi często jako problemy natury formalno-administracyjnej, a w mniejszym zaś stopniu problemami socjalno-bytowymi i rzeczowymi aspektami procesu pracy, w którym robotnicy bezpośrednio uczestniczą; tym samym wpływa to na niewystarczające jeszcze spełnianie funkcji społeczno-wychowawczej i niedostateczne wciąganie jak największej liczby robotników do procesów zarządzania. Istotą funkcji społeczno-wychowawczej s.r. jest poszerzanie kręgów aktywu zakładowego, kształtowanie twórczej inicjatywy pracowników, łączenie interesu osobistego czy grupowego z interesem przedsiębiorstwa, branży, całego państwa. Realizacja hasła demokracji robotniczej w formie s.r. związana jest z postulatami ideologicznymi marksizmu-leninizmu i doświadczeniami nagromadzonymi w praktyce ruchu robotniczego. Są to tradycje odbiegające od teorii i praktyki tzw. społecznej partycypacji pracowników, uznawanej w krajach kapitalistycznych, której istotą jest dążenie do zapewnienia jedynie emocjonalnego przejęcia się celami przedsiębiorstwa, nie zaś zapewnienie rzeczywistego udziału w ważnych decyzjach ekonomicznych i socjalnych. W państwach socjalistycznych powoływanie różnych form udziału załóg w zarządzaniu jest praktycznym przejawem realizacji zasady ludowładztwa w sferze produkcji. Wcielanie w życie postulatu udziału mas w rządzeniu w konkretnych warunkach historycznych może ulegać wypaczeniu skłaniając się do: 1. anarchosyndykalizmu, przejawiającego się w drugiej połowie XX w. w państwach socjalistycznych w tendencji do ograniczenia uprawnień władzy centralnej, państwowej (zwolennicy tej koncepcji postulują oddanie radzie robotniczej całej władzy w przedsiębiorstwie, traktowanym jako własność grupy robotników w nim zatrudnionych!; 2. technokratyzmu, modnego zwłaszcza na zachodzie i skierowanego przeciwko klasie robotniczej, walczącej o większe swobody demokratyczne (zwolennicy tej koncepcji postulują uczynienie z samorządu organu fachowej ekspertyzy, której zadaniem byłaby jedynie pomoc administracji w rozwiązywaniu ważnych dla niej problemów); 3. dogmatyzmu, nie doceniającego potrzeby zwiększenia udziału robotników w zarządzaniu przedsiębiorstwem i uznającego system zarządzania gospodarką za nie podlegający zmianom. Wraz z rozwojem gospodarki socjalistycznej znaczenie s.r. wzrasta. W uchwale VI Zjazdu PZPR stwierdzono, że „Samorząd robotniczy staje się szczególnie ważnym czynnikiem umacniania roli klasy robotniczej w systemie kierowania gospodarką narodową, w wyzwalaniu rezerw, w szybszym i skuteczniejszym rozwoju inicjatyw społecznych. Reforma systemu planowania i zarządzania otwiera przed samorządem robotniczym nowe możliwości i zadania. Zmniejszenie zakresu dyrektywności planowania przy równoczesnym wzmocnieniu znaczenia rozrachunku gospodarczego przedsiębiorstw wymaga podniesienia roli samorządu robotniczego. Wzrastać musi funkcja społeczno-wychowawcza samorządu robotniczego w umacnianiu demokracji robotniczej w przedsiębiorstwach”.

Rozpiętość i zasięg kierownictwa

Rozpiętość i zasięg kierownictwa rozpiętość kierowania jest pojęciem, które pozwoliło sformułować zasadę ograniczonej rozpiętości kierowania. Rozpiętość oznacza liczbę bezpośrednich podwładnych, których przełożony może inspirować do działania, wyznaczać im cele (zadania) i skutecznie nadzorować ich realizację. Ograniczenia rozpiętości kierowania wynikają m. in. z fizycznych i intelektualnych możliwości człowieka. Kierując się jedynie tym kryterium organizatorzy usiłowali wiele razy formułować liczbowo granicę rozpiętości. Formuły okazywały się jednak zawodne ze względu na zbyt daleko posunięte uproszczenie problemu. Na zmienność rozpiętości kierowania wpływa wiele czynników Do najważniejszych z nich zalicza się: 1. złożoność zagadnień, które przydziela się kierownikowi (zespołowi); 2. różnorodność problematyki przydzielonej zespołowi; 3. stopień zrutynizowania decyzji i metod działania; 4. sposób przetwarzania informacji; 5. rodzaj komunikacji między członkami zespołu; 6. kwalifikacje członków zespołu; 7. kwalifikacje zawodowe kierownika; 8. zdolność do podejmowania decyzji i ponoszenia ryzyka; 9. rodzaj koniecznej kontroli (zarządzania, inżynierskiej, administracyjnej) każdej czynności. Niektóre z wymienionych czynników wpływają na zmniejszenie, inne zaś zwiększają rozpiętość kierowania. Właściwy wybór liczby podwładnych zależy zatem od konkretnych, indywidualnych sytuacji organizacyjnych. Zasięg kierowania jest pojęciem oznaczającym liczbę wszystkich podwładnych, a więc zarówno bezpośrednich, jak i kierowanych pośrednio.

Robotnikogodzina

Robotnikogodzina (roboczogodzina pracy robotnika), jednostka miary pracy żywej (robotników) i pracochłonności pracy żywej robót i wyrobów, stosowana w warunkach przemysłowych. Zależnie od środków, jakimi posługuje się robotnik przy wykonywaniu pracy, i uzbrojenia stanowiska roboczego (stanowisko pracy) wynik pracy użytecznej osiąganej w ciągu jednej godziny jest różny; inny jest przy wyłącznie ręcznej pracy ślusarza, montera lub robotnika transportowego, a inny przy pracy robotnika obsługującego maszynę lub urządzenie o złożonym układzie działania i angażujące moc elektryczną lub inne rodzaje energii. Wobec braku jednoznacznych miar pracy, w praktyce przemysłowej, w przypadkach potrzeby uściślania informacji o pracy i pracochłonności, stosuje się tę jednostkę wraz z uzupełniającymi danymi, określającymi rodzaj pracy, stopień trudności jej wykonania, stopień odpowiedzialności i rodzaj stosowanych środków. W zależności od potrzeb informacje te mogą być mniej lub bardziej szczegółowe, np. r. ślusarza VI grupy kwalifikacyjnej, frezera IV, szlifierza VII, robotnika transportowego IV grupy. Bardziej precyzyjne określenia mogą podawać typ lub typowymiar maszyny (frezarki, tokarki, szlifierki Itp.), a nawet numer inwentaryzacyjny egzemplarza konkretnej maszyny, której dotyczy praca. Zob. też: normogodzina.

Robotnik

Robotnik, osoba nie będąca prywatnym właścicielem środków produkcji, która wykonuje zarobkowo różnego rodzaju prace, rozumiane jako zespoły czynności, mające na celu wytwarzanie dóbr i świadczenie usług, służące do zaspokojenia potrzeb ludzkich. W ciągu wielu wieków termin „robota”, „praca” oznaczał trud fizyczny, egzekwowany za pomocą różnych form przymusu na rzecz części społeczeństwa, która posiadała monopol własności środków produkcji. Źródłem słowotwórczym polskich pojęć „robotnik”, „robota”, „robić” jest prasłowiańskie słowo „rab” lub „rob”, oznaczające niewolnika. Pojęcie „r.” rozpowszechniło się na początku XIX w. wraz z rozwojem kapitalizmu. W tym okresie było ono jednoznaczne z terminem „proletariusz”, pochodzącym z czasów rzymskich, kiedy proletariuszami nazywano ubogich mieszkańców Rzymu, nie posiadających żadnego majątku, wolnych od podatków. Stąd też nazwę „proletariusz”, „proletariat” stosowano w XIX w. do ludzi ubogich, „bez sposobu do życia, nie mających osiadłości”. Ludzie ci, jako posiadacze siły roboczej byli jednak tylko potencjalnymi r.; faktycznymi r. stawali się wówczas, gdy sprzedawali swoją siłę roboczą kapitalistom. Źródłem rekrutacji r. w pierwszym okresie kapitalistycznego uprzemysłowienia w Polsce była ludność napływająca ze wsi: bezrolni lub małorolni chłopi, ubożsi rzemieślnicy, część drobnej szlachty, wyrobnicy, a także fachowcy sprowadzani z zagranicy. Mimo że praca związana z przymusem i wyzyskiem występowała we wszystkich formacjach przedkapitalistycznych, dopiero w kapitalizmie stała się ona pracą najemną, a r. pracownikiem najemnym, tj. takim, który pozbawiony jest środków produkcji i zmuszony do sprzedawania swojej siły roboczej kapitalistom. R. w kapitalizmie są klasą wyzyskiwaną, upośledzoną pod względem socjalnym i politycznym. Niezależnie od tego, czy kapitaliści bezpośrednio kierują procesem produkcji czy przez -* menedżerów, r. są faktycznie wyłączeni z procesów planowania, kierowania i zarządzania. Rozwój wielkiego przemysłu i środków komunikacji oraz nasilenie walk klasowych sprzyjały zarówno jednoczeniu się r. w klasę społeczną, jak i przekształceniu walk lokalnych w ogólnokrajową i międzynarodową walkę klas. Marks i Engels byli pierwszymi myślicielami i rewolucjonistami, którzy dostrzegli w r. nie tylko niewolników burżuazji, lecz także najbardziej rewolucyjną siłę społeczno-polityczną. Na podstawie analizy obiektywnego położenia r. udowodnili, że ich cele zgodne są z tendencjami rozwoju społecznego i z interesami wszystkich ludzi pracy, ogółu wyzyskiwanych i uciśnionych oraz uzasadnili dziejową misję klasy robotniczej. Marksistowskim wzorem robotnika-proletariusza jest uświadomiony klasowo r. fabryczny. Definicja r. jest oczywiście szersza, obejmuje zarówno pracowników najemnych, którzy nie są uświadomieni klasowo, jak i nie pracujących w fabrykach, np. r. budowlanych, transportowych, rolnych oraz najemnych pracowników handlu i usług. Markis wprowadził również termin „robotnika łącznego” (Gesamtarbelter) oznaczający ogół pracowników produkcyjnych, uczestniczących w wytwarzaniu produktu materialnego. Pojęcie to dotyczy całego personelu przedsiębiorstwa, pracującego w warunkach podziału pracy i kooperacji, począwszy od r. we właściwym tego słowa znaczeniu, a kończąc na inżynierze i dyrektorze (wyłączając oczywiście kapitalistę). R. łączny jest kategorią techniczno-produkcyjną, a nie socjalno-klasową, a zatem pojęcia tego nie można automatycznie utożsamiać z pojęciem klasy robotniczej. Organizacji kapitalistycznej r. przeciwstawiają własną organizację i jedynie przez nią jako klasa społeczna mogą polepszyć swoje warunki pracy i życia. Jak długo jednak w danym społeczeństwie dominują kapitalistyczne stosunki produkcji, r. muszą pracować w warunkach, w których występuje sprzeczność między uspołecznieniem procesu produkcji a prywatnokapitalistycznym przywłaszczeniem produktów pracy. Jedynie rewolucja socjalistyczna uwalnia r. od kapitalistycznej eksploatacji i stwarza realne przesłanki do stopniowej humanizacji pracy. R. w społeczeństwie socjalistycznym stał się formalnym współwłaścicielem uspołecznionych środków produkcji. Sytuacja ta nie mogła jednak automatycznie zmienić jego pozycji w konkretnym procesie produkcyjnym, gdyż jest ona uwarunkowana m. in. techniką, technologią i organizacją tego procesu. Podstawowym warunkiem przezwyciężenia sprzeczności między pozycją r. jako współwłaściciela i współzarządzającego a jego pozycją w procesie produkcji jest dalszy postęp techniczny, zwłaszcza zaś przejście od etapu mechanizacji do automatyzacji, który rozpoczął się w połowie XX w. W rezultacie zmian technicznych, które dokonały się w procesie socjalistycznego uprzemysłowienia, w wielu nowych zawodach zacierają się różnice między pracą fizyczną a umysłową. Praca inżynieryjno-techniczna i naukowo-techniczna staje się elementem pracy bezpośrednio produkcyjnej; w wyniku rozwoju samorządu robotniczego i innych instytucji demokracji socjalistycznej coraz więcej pracowników, spełniających wykonawcze role zawodowe, bierze czynny udział w procesach podejmowania decyzji i kontroli społecznej. Zmniejszają się także różnice między pracownikami fizycznymi a umysłowymi pod względem poziomu wykształcenia, wysokości dochodów i form konsumpcji oraz ulegają likwidacji różnice pod względem uprawnień socjalnych (urlopy, zasiłki chorobowe, okres wypowiedzenia pracy). Klasa robotnicza nie obejmuje obecnie wyłącznie pracowników fizycznych; w pracy r., którzy bezpośrednio lub za pomocą maszyn i automatów wytwarzają produkty materialne, występuje coraz więcej elementów wysiłku umysłowego. Granice klasowe nie są wyraźnie zarysowane, istnieją bowiem liczne grupy pośrednie między chłopstwem a klasą robotniczą (tzw. chłopi-robotnicy) oraz między klasą robotniczą a kategoriami społeczno-zawodowymi zaliczanymi do inteligencji (tzw. robotnicy-inteligenci). Należy zauważyć, że klasa robotnicza w szerszym tego słowa znaczeniu obejmuje nie tylko samych r. jako pracowników stanowiących podstawową część siły roboczej danego społeczeństwa, ale również rodziny, będące na utrzymaniu r. Trzonem klasy robotniczej są bezpośrednio produkcyjni r. wielkoprzemysłowi, którzy stanowią nie tylko siłę wytwórczą, ale jednocześnie czołową siłę społeczną współczesnej formacji kapitalistycznej i socjalistycznej. Rola r. wielkoprzemysłowych w naszym społeczeństwie kształtowana jest przede wszystkim przez aktualne warunki produkcji socjalistycznej. Warunki te sprzyjają stałemu wzrostowi ich kwalifikacji zawodowych i kształtowaniu się świadomości socjalistycznej. W miarę wzrostu poziomu wykształcenia, kwalifikacji i ogólnej kultury r. zwiększa się ich aktywność zawodowa, społeczna i polityczna. Klasa robotnicza jest podstawową i najliczniejszą klasą naszego społeczeństwa, związaną przede wszystkim z przemysłem. Jest ona jednocześnie najbardziej zainteresowania — ze względu na swoje położenie społeczne i tradycje — w zniesieniu wszelkiego wyzysku, niesprawiedliwości i nierówności społecznej, w umacnianiu form ustroju socjalistycznego.

Rezerwowa armia pracy

Rezerwowa armia pracy, Stale istniejąca w kapitalizmie, pewna liczba poszukujących pracy, którzy oczekują na okres, kiedy kapitalistyczna gospodarka zwiększy swoje zapotrzebowanie na siłę roboczą. Bezrobocie jest stałym zjawiskiem w kapitalizmie; jest ono jednak w kapitalizmie nie tylko nieuchronne, lecz także — wbrew pozorom i deklaracjom burżuazyjnych przywódców politycznych — niezbędne; bez pewnej liczby bezrobotnych niemożliwy jest w kapitalizmie „normalny” rozwój gospodarki. Rozwój gospodarki kapitalistycznej cechuje nierównomierność (prawo nierównomiernego rozwoju); reprodukcja ma charakter cykliczny; koniunktura (cykl koniunkturalny) w kapitalizmie podlega ciągłym wahaniom; również nierównomiernie, skokowo pojawiają się i rozwijają nowe gałęzie produkcji. Dlatego w celu zabezpieczenia kapitalistycznego systemu gospodarczego przed groźbą braku siły roboczej w okresie poprawy koniunktury lub gwałtownego rozwoju nowej gałęzi produkcji konieczna jest pewna liczba poszukujących pracy. Istnienie r.a.p. niezbędne jest w kapitalizmie również do utrzymania kapitalistycznej dyscypliny pracy oraz w celu ukształtowania płac na poziomie zapewniającym dostateczną stopę akumulacji. R.a.p. jest do tego stopnia niezbędna kapitalizmowi, że jej istnienie nie przeszkadza ekonomistom burżuazyjnym mówić o „pełnym zatrudnieniu”, mimo występowania pewnej liczby bezrobotnych.

Remanent

Remanent: 1. w praktyce przedsiębiorstw przemysłowych — pozostałości środków materiałowych, np. surowców, półfabrykatów, produkcji w toku, gotowych wyrobów, paliw, części zapasowych, przedmiotów nietrwałych; 2. w praktyce przedsiębiorstw handlowych — czynności spisowe mające na celu ustalenie faktycznego stanu pozostałości; w tym ostatnim przypadku ściślejsze jest określenie „spis r.”. R. książkowy — stan wynikający z danych ewidencyjnych. R. faktyczny — stan ustalony w wyniku inwentaryzacji. Porównanie r. książkowego z faktycznym pozwala na ustalenie ewentualnych -mank lub superat.

Regulamin pracy

Regulamin pracy, porozumienie normatywne określające prawa i obowiązki pracowników oraz kierownictwa danego zakładu w związku z procesem pracy; ustala m. in.: 1. rozkład czasu pracy zakładu, jego oddziałów i poszczególnych pracowników; 2. zasady organizacji funkcjonowania zakładu, tryb informowania załogi o przysługujących uprawnieniach oraz tryb kontaktowania się z dyrekcją, radą robotniczą i zakładową; 3. zasady usprawiedliwiania nieobecności w pracy; 4. sankcje w stosunku do winnych przekroczeń. R.p. ustala dyrektor zakładu wspólnie z samorządem robotniczym, po uprzednim przedyskutowaniu projektu z załogą. Ocena zgodności r.p. z przepisami prawa oraz zatwierdzanie go należy do zarządu okręgowego właściwego związku zawodowego. Postanowienia r.p. wchodzą w zakres treści umowy o pracę, jako ustalone z góry i wiążą obie strony stosunku pracy.

Przemysł

Przemysł, dział produkcji materialnej, w którym wydobywanie zasobów przyrody oraz ich przetwarzanie w celu dostosowania do potrzeb ludzi prowadzone jest na dużą skalę, oparte jest na podziale pracy, w specjalnie do tego celu przystosowanych pomieszczeniach i przy powszechnym użyciu maszyn, zapewniających ciągłość procesów produkcji i powtarzalność wyrobów. P. jest głównym działem gospodarki narodowej. Decyduje o poziomie i tempie rozwoju gospodarczego, gdyż jest jedynym działem wytwarzającym środki pracy dla wszystkich pozostałych działów gospodarki narodowej. Rozwój p. przyspiesza wzrost transportu i budownictwa, decyduje o modernizacji i intensyfikacji rolnictwa. P. rozwija się szybciej od innych działów gospodarki narodowej, gdyż jest w małym stopniu uzależniony od warunków klimatycznych oraz osiąga wyższą niż inne działy wydajność pracy na skutek rozwiniętego podziału pracy i stosowania doskonalszych metod wytwarzania. Rozwój p. wiąże się ściśle z rozwojem nauki i techniki. Na skutek procesu uprzemysłowienia zmienia się struktura społeczna kraju. Wzrost udziału p. i wielkoprzemysłowej techniki w gospodarce zmienia proporcje zatrudnienia; maleje liczba zatrudnionych w rolnictwie, powoduje w ciągu długiego okresu wzrost liczby klasy robotniczej, przyspiesza procesy urbanizacji, sprzyja wzrostowi stopy życiowej ludności oraz upowszechnianiu oświaty i kultury. Państwa o rozbudowanym p. mają wyższy poziom dochodu narodowego na jednego mieszkańca, są zamożniejsze i odgrywają większą rolę polityczną i gospodarczą niż kraje nie uprzemysłowione i z mniej rozwiniętym p. Dlatego też dążeniem krajów słabiej rozwiniętych gospodarczo jest industrializacja, a krajów rozwiniętych — dalszy rozwój p. o roli p. w gospodarce narodowej świadczą następujące wielkości: udział p. w tworzeniu dochodu narodowego i produktu globalnego, wartość środków trwałych w p. i ich udział w całym majątku trwałym gospodarki narodowej, wielkość zatrudnienia w p. i jego udział w ogólnym zatrudnieniu w kraju oraz udział wyrobów przemysłowych w obrotach handlu zagranicznego, a zwłaszcza w eksporcie. Poziom p. wyrażają absolutne wielkości produkcji (ogólna wartość produkcji i wielkość produkcji najważniejszych asortymentów) oraz wielkość produkcji p. przypadająca na 1 mieszkańca kraju (ujęta wartościowo lub w poszczególnych grupach wyrobów). W porównaniach międzynarodowych rozwój p. ocenia się za pomocą danych określających produkcję wyrobów-reprezentantów o kluczowym znaczeniu w gospodarce narodowej. Charakteryzują one produkcję najważniejszych gałęzi p. Szczegółowe badania, dotyczące np. proporcji rozwoju i struktury gałęziowej p., opierają się na wielu wyrobach, reprezentujących wszystkie gałęzie i większość grup p. Zależnie od ekonomicznego przeznaczenia wyroby wytwarzane w p. kwalifikuje się do środków produkcji (tzw. grupa A) i środków konsumpcji (tzw. grupa B). Podział ten ma duże znaczenie, gdyż wpływa na ustalenie wielkości akumulacji i spożycia oraz ich wzajemnego stosunku wartościowego i ilościowego. Z punktu widzenia form własności środków produkcji w Polsce odróżnia się p. państwowy, p. spółdzielczy, a także p. prywatny. Z punktu widzenia charakteru działalności rozróżnia się p. wydobywczy, polegający na bezpośrednim opanowywaniu zasobów przyrody (górnictwo węgla, rud itp.) oraz p. przetwórczy, polegający na uszlachetnianiu i przetwarzaniu surowców i materiałów w celu przystosowania ich do różnorodnych potrzeb konsumpcyjnych i produkcyjnych. Postęp techniczny i ekonomiczny, wyrażający się w lepszym wykorzystywaniu surowców, produkcyjnym wykorzystywaniu odpadków oraz stosowaniu surowców syntetycznych wpływa na stopniowy wzrost udziału p. przetwórczego w całkowitej produkcji p. Zależnie od wielkości zakładów wytwórczych i przyjętych w danym okresie kryteriów klasyfikacji rozróżnia się p. wielki, średni i drobny. Państwowe przedsiębiorstwa p. wielkiego i średniego podporządkowane zjednoczeniom branżowym i ministerstwom przemysłowym tworzą tzw. p. kluczowy, zaś państwowe przedsiębiorstwa podporządkowane radom narodowym — p. terenowy. Używane są także potoczne określenia: p. ciężki — dla oznaczenia górnictwa, hutnictwa, chemii, energetyki, p. maszynowego i p. lekki, obejmujący włókiennictwo, p. szklarski i odzieżowy. Na potrzeby planowania, statystyki i organizacji zarządzania stosuje się podział p. na gałęzie (w p. polskim wyodrębnia się 86 gałęzi), a te z kolei dzieli się na grupy p. (branże p.), obejmujące przedsiębiorstwa: 1. o podobnym procesie technologicznym: 2. opierające swoją produkcję na zbliżonym surowcu: 3. wytwarzające produkty o jednakowym przeznaczeniu. W strukturze p. zachodzą istotne zmiany, polegające na wzroście udziału najnowocześniejszych gałęzi i grup p., a zwłaszcza gałęzi p. maszynowego i chemicznego oraz na zmniejszeniu udziału gałęzi i grup tradycyjnych (p. paliw, włókienniczy, spożywczy). Zmienia się też struktura wewnętrzna poszczególnych gałęzi p. na korzyść grup p. wytwarzających nowoczesne wyroby lub opartych na nowych rodzajach surowców. Struktura p. w dużym stopniu kształtuje się pod wpływem koncentracji i specjalizacji produkcji. Dążenie do poprawy ekonomicznej efektywności produkcji p. zmusza do ciągłego pogłębiania podziału pracy i rodzi tendencje do wzrostu wielkości zakładów oraz przedsiębiorstw p. Prowadzi to do wyodrębniania się wyspecjalizowanych gałęzi, grup p., rodzajowych grup p. i przedsiębiorstw, zwęża zakres ich działania i doprowadza do skupiania dużej produkcji w stosunkowo nielicznych jednostkach gospodarczych. W wyniku tych procesów powstają i rozwijają się różnorodne formy współpracy produkcyjnej przedsiębiorstw i zakładów (kombinaty, zrzeszenia producentów, kooperacja). Jednym z głównych zadań polityki gospodarczej państwa socjalistycznego jest utrzymanie wysokiego tempa wzrostu produkcji p. oraz zapewnienie korzystnych zmian w strukturze produkcji p. Tempo rozwoju p. charakteryzuje wskaźnik wyrażający procentowy stosunek przyrostu produkcji globalnej w danym okresie, liczonej w cenach niezmiennych, do wielkości tej produkcji w okresie przyjętym za podstawowy. Zachowanie wysokiego tempa rozwoju p. wymaga dużych inwestycji 1 podnoszenia wydajności pracy. W poszczególnych okresach rozwoju kraje socjalistyczne osiągają niejednakowe tempo wzrostu p. W pierwszym etapie uprzemysłowienia tempo wzrostu p. jest zwykle bardzo wysokie, a obniża się w toku dalszej industrializacji. W ostatnim okresie większość krajów socjalistycznych osiąga wysokie tempo wzrostu p. w granicach 8—12“/o rocznie. W pierwszym etapie uprzemysłowienia Polski rozwój podstawowych gałęzi p. odbywał się przy wykorzystaniu ekstensywnych czynników wzrostu gospodarczego (wzrost liczby środków trwałych przy nie zmienionym poziomie technicznym, szybkie powiększanie zatrudnienia i stosunkowo wolny wzrost wydajności pracy itd.). W drugim etapie uprzemysławiania zaczynają dominować czynniki o charakterze intensywnym (podnoszenie poziomu technicznego p., podnoszenie kwalifikacji i wzrost wydajności pracy itd.). Nastąpiło także wyraźne uprzywilejowanie rozwoju tych gałęzi i grup p., które mają podstawowe znaczenie dla postępu technicznego w całej gospodarce narodowej.

Przedsiębiorstwo

Przedsiębiorstwo, jednostka gospodarcza wyodrębniona pod względem ekonomicznym, organizacyjnym i prawnym; ukształtowała się w okresie kapitalizmu w wyniku rozwoju gospodarki towarowej; wraz z rozwojem sił wytwórczych i zmianą stosunków produkcji zmienia się również treść i forma p. P. kapitalistyczne — środki produkcji należą do indywidualnego kapitalisty lub grupy kapitalistów, eksploatujących najemną siłę roboczą w celu osiągnięcia jak największego zysku; produkty wytwarzane są na nieznany rynek, co przy istnieniu znacznej liczby p. prowadzi do ostrej walki konkurencyjnej. Ekonomia burżuazyjna poświęca wiele uwagi postaci przedsiębiorcy, tj. kapitalisty aktywnego w odróżnieniu od pasywnego, tj. pożyczkodawcy czy rentiera. W początkowym okresie rozwoju kapitalizmu wolnokonkurencyjnego, kiedy dominowała forma p. powstałych z warsztatów bogatszych rzemieślników lub biur nakładców, o powodzeniu działalności p. decydowała aktywność, inicjatywa oraz umiejętność dostosowania się kapitalisty-przedsiębiorcy do zmiennych warunków rynkowych. Wraz z rozwojem sił wytwórczych rola przedsiębiorcy stopniowo zmieniała się; indywidualni kapitaliści i przedsiębiorcy nie byli w stanie osobiście kierować rosnącymi w szybkim tempie p., ustępowali miejsca zespołowi kapitalistów, przekazywali część funkcji kierowniczych pracownikom najemnym. Coraz bardziej rosła rola p. zorganizowanych w formie -► spółek akcyjnych, a koncentracja produkcji prowadziła do powstawania wielkich jednostek gospodarczych. W okresie monopolistycznego stadium kapitalizmu przedsiębiorca jako pojedynczy właściciel i kierownik p. przestał odgrywać dominującą rolę. W związku z tym we współczesnej burżuazyjnej literaturze ekonomicznej na czoło wysuwa się zagadnienia skutecznego kierowania olbrzymimi jednostkami gospodarczymi w formie monopoli kapitalistycznych. W kapitalistycznych koncernach inicjatywa i funkcje kierownicze należą z reguły do zespołu menedżerów, powiązanych hierarchicznie, specjalizujących się w poszczególnych dziedzinach zarządzania. Wiele p. formalnie samodzielnych, jest faktycznie podporządkowanych silniejszym organizacjom monopolistycznym. Przyspieszenie rewolucji naukowo-technicznej w drugiej połowie XX w. spowodowało ożywienie konkurencji i zwiększyło potrzebę zmian w kierunkach i metodach działalności p. kapitalistycznych. Na tym tle można zaobserwować swoisty renesans koncepcji przedsiębiorczości w sensie ofensywnej postawy jednostek gospodarczych w wykorzystaniu zdobyczy nauki, postępu technicznego, nowych rynków zbytu itp. P. socjalistyczne opiera się na społecznej własności środków produkcji, stanowi podstawową, wyodrębnioną ekonomicznie jednostkę gospodarczą, działającą w obrębie jednolitego dla całej gospodarki narodowego planu gospodarczego. P. jako podstawowa forma organizacji sił wytwórczych we wszystkich działach produkcji i usług występują w przemyśle, rolnictwie, budownictwie, handlu wewnętrznym i zagranicznym, łączności, komunikacji i gospodarce komunalnej. Rozróżnia się socjalistyczne p. państwowe i spółdzielcze. Pierwsze stanowią własność ogólnonarodową, i obejmują większość jednostek gospodarki uspołecznionej. Drugie są własnością grupową i występują przede wszystkim w handlu wewnętrznym i w przemyśle drobnym (spółdzielnia); do spółdzielczych można również zaliczyć -*• spółdzielnie produkcyjne w rolnictwie. Wyodrębnienie ekonomiczne p. socjalistycznych następuje zatem albo w obrębie ogólnospołecznej własności środków produkcji, albo na podstawie własności grupowej. Do podstawowych cech charakteryzujących wyodrębnienie ekonomiczne p. państwowego należą: 1. wydzielenie z funduszy ogólnospołecznych określonych środków trwałych i obrotowych do wyłącznej dyspozycji p.; 2. pokrywanie (z reguły z nadwyżką) wydatków eksploatacyjnych (a częściowo również inwestycyjnych) z przychodów ze sprzedaży wyrobów lub usług; 3. posiadanie przez p. w banku odrębnego rachunku rozliczeniowego, na którym gromadzone są wolne środki pieniężne; 4. prawo do korzystania ze zwrotnych oprocentowanych kredytów bankowych. Dzięki wymienionym cechom możliwe jest odrębne ustalanie wyników gospodarowania każdego p.; do tego celu służą takie instrumenty, jak bilans p. oraz rachunek strat i zysków. Dzięki ekonomicznej odrębności sytuacja finansowa p., a także jego perspektywy rozwojowe, uzależnione są w pewnym stopniu od wyników własnej gospodarności; stwarza to dla załogi p. zachętę do oszczędnego gospodarowania i dążenie do zwiększenia rentowności, ponieważ część zysku może być przeznaczona na potrzeby p. i zatrudnionego w nim personelu. W Polsce p. mogą z odpisów z zysku tworzyć fundusz zakładowy (na potrzeby załogi) oraz fundusze na cele rozwojowe p. (fundusze przedsiębiorstw). Prawnym wyrazem odrębności ekonomicznej p. jest osobowość prawna; p. nabywa ją przez wpisanie do rejestru (rejestr przedsiębiorstw państwowych, rejestr spółdzielni), upoważnia ona do działań prawnych, polegających m. in. na zawieraniu umów z kontrahentami, zaciąganiu zobowiązań itp. Cele działalności poszczególnych p. charakteryzuje duża różnorodność, właściwa wszelkiej działalności gospodarczej. Można jednak ustalić zadania dotyczące wszystkich socjalistycznych p.: 1. organizowanie planowej produkcji dóbr i usług zmierzających do zaspokojenia potrzeb społecznych w dziedzinie, w której specjalizuje się p.; 2. wytwarzanie coraz większego dochodu narodowego w wyniku stałego wzrostu wydajności pracy i gospodarności oraz rozwijania aparatu wytwórczego p. Środkami realizacji tych zadań są: rozwijanie postępu techniczno- -ekonomicznego, obniżanie kosztów własnych, podnoszenie rentowności produkcji, rozszerzanie asortymentu wyrobów i usług oraz poprawa ich jakości. Do zadań p. socjalistycznych należy także kształtowanie świadomości socjalistycznej pracowników, tworzenie warunków sprzyjających ich wszechstronnemu rozwojowi i osiąganiu możliwie pełnego zadowolenia z pracy oraz rozwijanie gospodarki komunalnej i urządzeń kulturalno-bytowych na terenie, na którym znajduje się p. P. socjalistyczne, zgodnie z zasadą jednoosobowego kierownictwa, zarządzane są przez dyrektora, którego powołują władze nadrzędne. Dyrektor dysponuje wyspecjalizowanym aparatem administracyjnym, tworzącym zarząd p. Swoistą cechą socjalistycznych p. jest szeroki udział załóg pracowniczych w zarządzaniu. Udział ten przyjmuje w zależności od etapu rozwojowego różne formy organizacyjne. W początkowym okresie budownictwa socjalizmu w Polsce realizował się przez narady produkcyjne, działalność organizacji związkowych i partyjnych. W 1956—57 w państwowych p. przemysłowych, rolnych i budowlanych powołano -» samorząd robotniczy. Trzy organy samorządu (rada robotnicza, rada zakładowa związku zawodowego i komitet zakładowy PZPR) podejmują wspólnie najważniejsze decyzje jako konferencje samorządu robotniczego (KSR), będące jego naczelnym organem. Samorząd robotniczy jest uprawniony m. in. do podejmowania uchwał, dotyczących podstawowych spraw rozwoju p. oraz zagadnień socjalno-kulturalnych załogi. Uprawnienia te i działalność organów samorządu nie mogą naruszać zasady jednoosobowego kierownictwa. Pod względem form organizacyjnych p. socjalistyczne różnią się istotnie w zależności od działu lub gałęzi gospodarki, w której funkcjonują. Do najliczniejszych w przemyśle należą p. jednozakładowe, obejmujące zakład wyspecjalizowany w wytwarzaniu określonego rodzaju produktów oraz niezbędne wydziały pomocnicze. Wzrost skali produkcji i wzrost zakresu powiązań p. powoduje potrzebę tworzenia p. wielozakładowych, których rola zarówno w przemyśle, jak i w innych działach gospodarki coraz bardziej wzrasta. We wszystkich działach i gałęziach gospodarki narodowej dąży się do łączenia zakładów o tym samym charakterze produkcji lub działalności usługowej, albo zakładów uzupełniających się wzajemnie. Nowoczesna technika wywołuje tendencje do tworzenia -> kombinatów przemysłowych. W przemyśle hutniczym, chemicznym i częściowo włókienniczym od dawna istniały kombinaty. W 1969 powstały nowe kombinaty w przemyśle maszynowym, pomyślane jako jednostki ściślej integrujące zakłady produkcji finalnej z zakładami kooperującymi, jednostkami zaplecza technicznego itp. Zasięg terytorialny p. zależy od stopnia rozproszenia zakładów. W Polsce, w przemyśle drobnym i handlu działa wiele p. obejmujących zasięgiem województwo, powiat lub kilka powiatów. P. łączności i komunikacji mają często zasięg ogólnokrajowy. P. ogólnokrajowe mają niektóre cechy zjednoczeń. Ich zarządy (centrale) nadzorują pracę oddziałów (dyrekcji) wojewódzkich, stanowiących odpowiedni p. w przemyśle. Powstawanie coraz większych i bardziej różnorodnych p. prowadzi do zacierania granic między p. a zjednoczeniami.