Brutto

Brutto: 1. waga b. — waga towaru z opakowaniem; 2. cena b. — cena, od której mogą być jeszcze udzielone ustępstwa; 3. zysk b. — zysk bez potrącenia podatków i innych płatności obowiązkowych.

Branża

Branża, zbiorowość niższego rzędu niż gałąź gospodarki narodowej, obejmująca wyroby (bądź zakłady produkujące te wyroby) zbliżone pod względem technologicznym, surowcowym, przeznaczenia i in. W klasyfikacji gospodarki narodowej, wszystkie rodzaje zakładów pracy sklasyfikowano w 343 b., zgrupowanych w 86 gałęziach. Zakłady przemysłowe sklasyfikowano w 24 gałęziach przemysłu. Kolejność b. ustalono na podstawie ogólnego kryterium przechodzenia od surowców i półfabrykatów do produktów o coraz wyższym stopniu przerobu. Podział gospodarki narodowej na b. ma na celu potrzeby rozwoju planowania branżowego oraz współpracy i koordynacji gospodarczej prowadzonej przez branżowe zjednoczenia wiodące, a także rozwoju badań współzależności międzygałęziowych na zasadzie zgodności klasyfikacji podmiotowej (zakładów pracy) i przedmiotowej (wyrobów i usług). Poza tym podział branżowy stanowi podstawę określania zmian w strukturze poszczególnych gałęzi gospodarki narodowej oraz stopnia specjalizacji przedsiębiorstw.

Boom

Boom, przyjęta w burżuazyjnej literaturze ekonomicznej nazwa fazy rozkwitu w cyklu koniunkturalnym; wg opinii większości ekonomistów burżuazyjnych w czasie b. walka konkurencyjna doprowadza do nadmiernej produkcji i inwestycji podejmowanych w nadziei na przedłużenie się wysokiej koniunktury. Wybujały b. prowadzi nieuchronnie do kryzysu z chwilą, gdy producenci przekonają się o mylności swoich ocen; w związku z tym najczęściej proponowane przez burżuazyjnych ekonomistów środki walki z kryzysami zmierzają do ustanowienia takiego systemu kontroli nad gospodarką, który eliminowałby możliwość nadmiernego rozkwitu, zastępując go wolniejszym, lecz bardziej równomiernym i trwałym wzrostem produkcji. Próby likwidacji kryzysów tą drogą nie przyniosły jak dotąd pozytywnych rezultatów, o czym świadczą światowe zaburzenia gospodarcze i kryzysy w poszczególnych krajach w ciągu ostatnich 10-leci.

Bony skarbowe

Bony skarbowe, jedna z form państwowych papierów wartościowych potwierdzających zobowiązanie państwa z tytułu zaciągniętego kredytu. B.s. są emitowane w celu zaciągania pożyczek krótkoterminowych, na okres 3—6 miesięcy, i są lokowane z reguły w bankach, najczęściej w bankach centralnych (biletowych, emisyjnych), które mogą wykorzystywać będące w ich posiadaniu b.s. do prowadzenia operacji wolnego rynku. W ten sposób część b.s. może dostać się w posiadanie banków handlowych. Historycznie rzecz biorąc, emisja b.s. miała przede wszystkim zapewnić płynność budżetowi państwa i możliwość terminowego regulowania płatności niezależnie od tempa gromadzenia dochodów budżetowych. Obecnie, wobec bardzo wysokich zadłużeń państwowych, w rozwiniętych krajach kapitalistycznych również zadłużenie z tytułu emisji b.s. ma charakter chroniczny, a wykupywanie bonów, dla których mija termin płatności, łączy się z jednoczesną emisją nowych bonów. W praktyce gospodarki budżetowej krajów socjalistycznych b.s. obecnie nie znajdują zastosowania. W Polsce b.s. były emitowane tylko bezpośrednio po II wojnie światowej w celu pokrycia zadłużenia państwa w Narodowym Banku Polskim i już na przełomie 1946/47 zostały całkowicie wykupione, dzięki stworzeniu nadwyżek budżetowych, które pozwoliły zlikwidować zadłużenie państwa w NBP.

Bonus

Bonus, dodatkowy, poza dywidendą, podział nadwyżek pomiędzy akcjonariuszy w spółkach akcyjnych w razie osiągnięcia wyjątkowo wysokich zysków za dany rok operacyjny; stosowany Jest w celu uniknięcia wypłaty nienormalnie wysokiej dywidendy, która nie mogłaby być utrzymana w latach następnych, a co mogłoby mieć wpływ na kursy akcji danej spółki; ma także na celu nieujawnianie szerszemu ogółowi faktu nadmiernych zysków (wysokość dywidend Jest zwykle publikowana). B. może być również realizowany w formie zwiększenia kapitału akcyjnego i wydania akcjonariuszom gratisowo dodatkowych akcji.

Bonifikata

Bonifikata: 1. zniżka ustalonej ceny sprzedaży towarów, robót lub usług, przyznawana przez dostawcę Już po dokonaniu transakcji, na skutek reklamacji odbiorcy, np. z powodu stwierdzonych wad, nieodpowiedniego gatunku, braków ilościowych; 2. obniżenie przez bank Już obliczonego oprocentowania kredytu przez zastosowanie niższej stopy procentowej lub wzięcie pod uwagę wcześniejszej niż przewidywała umowa spłaty zadłużenia.

Bojkot

Bojkot, metoda walki ekonomicznej lub politycznej, polegająca na zupełnym lub częściowym zerwaniu stosunków z określoną organizacją, państwem lub osobą w celu wywarcia nacisku lub wyrażenia protestu. B. przedsiębiorstwa przez robotników wyraża się w niepodejmowaniu pracy u właściciela przedsiębiorstwa, który nie dopełnia warunków umowy lub narusza uprawnienia robotników. B. Jest także formą walki politycznej i gospodarczej między różnymi krajami.

Bodźce niematerialnego zainteresowania

Bodźce niematerialnego zainteresowania (bodźce pozaekonomiczne), pozaekonomiczne środki, za pomocą których wywierać można wpływ na zachowanie ludzi w społecznym procesie produkcji w celu nakłonienia ich do postępowania zgodnego z potrzebami tego procesu. Mogą to być środki prawne, psychologiczne lub socjologiczne, działające zamiast środków ekonomicznych lub stosowane oprócz nich. W praktyce gospodarczo-społecznej przyjęły się cztery formy b.n.z.: 1. środki przymusu prawnego; 2. apele nakłaniające do dobrej pracy; 3. wyróżnienia; 4. oddziaływanie przez polepszanie warunków pracy i życia. Pierwsza forma zwana powszechnie kierowaniem za pomocą metod administracyjnych polega na wydaniu przez państwo w formie ustaw, uchwał i zarządzeń nakazów i zakazów określonego postępowania. Przykładem tej formy oddziaływania w dziedzinie zarządzania siłą roboczą jest system nakazów pracy, zakazów meldowania w niektórych miejscowościach, zakazów zwalniania z pracy określonych osób ze względu na ich sytuację rodzinną itp. Druga forma b.n.z. zmierza do wywoływania odpowiednich reakcji za pomocą apeli nakłaniających do pracy dla dobra ogólnego, zachęcenia do podporządkowania swojego postępowania potrzebom produkcji lub konieczności walki o zwycięstwo określonych idei bądź celów ogólnospołecznych. Trzecia z nich polega na wyróżnianiu przodujących pracowników. Wyróżnienia te mogą występować w różnych postaciach: od najprostszych wzmianek o pracownikach na tablicy fabrycznej, przez gazety, radio i telewizję aż do przydzielania najwyższych odznaczeń państwowych i pełnienia zaszczytnych funkcji społecznych. Ostatnia z form oddziałuje na postawy pracowników przez zmianę warunków ich pracy i życia, a więc poprawę stosunków międzyludzkich w miejscu pracy lub miejscu zamieszkania, przeniesienia z pracy ciężkiej do lżejszej albo bardziej urozmaiconej, bądź do przedsiębiorstwa o wyższej randze, do atrakcyjniejszej miejscowości itp. Wszystkie te formy mogą skutecznie oddziaływać na zachowanie się pracowników w społecznym procesie produkcji, zwłaszcza gdy motywem pracy nie Jest wyłącznie dążenie do maksymalnego zaspokojenia materialnych potrzeb. W warunkach działania systemu bodźców materialnego zainteresowania (ekonomicznych) umiejętnie stosowane zachęty pozaekonomiczne mogą odegrać bardzo istotną rolę w całym systemie bodźców. Nie mogą one Jednak zastępować ekonomicznych środków oddziaływania na postawy ludzkie, lecz tylko w istotny sposób uzupełniać Je i wzmacniać ich działanie. Negatywnym zjawiskiem byłby fakt występowania niezależnie od siebie obu rodzajów tych bodźców. Zmuszałoby to pracowników do wyboru postępowania skierowanego na działanie bodźców materialnego lub niematerialnego zainteresowania nie pozwalając na stworzenie Jednolitego systemu zachęt umożliwiającego skuteczne kierowanie ludźmi w społecznym procesie produkcji.

Bodźce materialnego zainteresowania

Bodźce materialnego zainteresowania (bodźce ekonomiczne), środki zachęty materialnej stosowane w celu podniesienia efektywności pracy poszczególnych pracowników lub zespołów pracowniczych. Do b.m.z. zalicza się pieniężne i naturalne formy wynagrodzenia oraz inne korzyści materialne pracownika lub załogi, o ile ich wysokość lub występowanie zależy od podjęcia określonej działalności zawodowej oraz osiągania określonych wyników
pracy. W społecznym procesie produkcji decydujące miejsce zajmuje czynnik ludzki. Od woli i nawyków pracy, kwalifikacji, gospodarności i inicjatywy oraz właściwej organizacji pracy w zasadniczym stopniu zależy poziom społecznej wydajności pracy i wzrost dobrobytu społeczeństwa. W celu włączenia jednostki i zespołów pracowniczych do realizacji dążeń społeczeństwa stosuje się b.m.z., polegające na odwołaniu się do potrzeb człowieka jako członka określonej zbiorowości. Ze względu na to, iż czynnikiem motorycznym działania ludzkiego jest dążenie do zaspokojenia potrzeb, tym samym uzależnienie stopnia tego zaspokojenia od przyczyniania się do realizacji celów społeczeństwa staje się b.m.z. B.m.z. powinny być tak skonstruowane, aby dzięki nim i wywołane przez nie pobudki działania mogło nastąpić zespolenie dążeń pracowników z celami społeczeństwa. Działanie b.m.z. ulega wzmocnieniu, jeżeli zostają one powiązane z wartościami moralno-politycznymi. Bodźce moralno-polityczne jednak nie mogą zastąpić b.m.z.
K. Marks i w. Lenin wyrażali pogląd, że zarówno stan sił wytwórczych, Jak 1 poziom świadomości społecznej stwarzają konieczność stosowania w ustroju socjalistycznym form zainteresowania materialnego przez powiązanie wielkości udziału w dochodzie narodowym z wkładem, Jaki wnosi Jednostka do pomnożenia tego dochodu. Doświadczenia w pełni potwierdziły słuszność poglądów Marksa i Lenina. Praktyka wykazała, że zbudowanie właściwego systemu b.m.z. należy do ważnych zagadnień rozwoju i funkcjonowania gospodarki socjalistycznej. W gospodarce socjalistycznej głównymi b.m.z. są płace i premie (premie i nagrody). Uzależniając wysokość płacy od podjęcia określonej działalności zawodowej i wyników pracy — zgodnie z zasadą każdemu wg jego pracy — uruchamiane są zasadnicze b.m.z. Podstawą różnicowania płac w socjalizmie Jest sformułowane przez Marksa prawo podziału wg ilości 1 Jakości pracy. Różnicowanie płac w myśl tej zasady Jest uzupełniane różnicowaniem w zależności od stopnia przyczynienia się danej pracy do rozwoju gospodarczego kraju. Polega to na określaniu różnej wysokości płacy w zależności od znaczenia gałęzi gospodarki narodowej lub rodzaju działalności z uwzględnieniem założeń równowagi na branżowym i regionalnym rynku pracy. Różnicowanie to ma na celu uruchomienie bodźców do alokacji siły roboczej zgodnie z potrzebami rozwoju gospodarczego. Uzależnienie wysokości wynagrodzenia od podjęcia określonej działalności, kwalifikacji i wyników pracy można zrealizować w dwojaki sposób. Jedna możliwość polega na ustaleniu dla określonego stanowiska i rodzaju pracy wynagrodzenia i uzależnieniu jego wypłaty od osiągania przewidzianych wyników pracy. Niespełnienie tego warunku powoduje przesunięcie pracownika na niższe stanowisko lub zwolnienie z pracy. Drugie rozwiązanie natomiast — na stwarzaniu możliwości wzrostu wynagrodzenia za dobre wyniki pracy przez awanse, premie i nagrody. W praktyce niejednokrotnie stosuje się oba sposoby w jednym systemie wynagradzania. Dochody pracownicze dzielą się na tzw. płacę podstawową i premię. Wysokość premii może być uzależniana od wyników indywidualnych lub wyników zespołu pracowniczego (przedsiębiorstwa, wydziału, brygady). Premie dla pracowników spełniających funkcje kierownicze są z reguły uzależniane od efektów osiągniętych przez przedsiębiorstwo. Wynika to z charakteru pracy kierowniczej. W przypadku pracowników wykonawczych istnieje także celowość uzależniana niektórych premii od wyników zakładu pracy (np. fundusz zakładowy), co sprzyja integracji załogi i zachęca do współuczestnictwa w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Rolą b.m.z. jest pełnienie funkcji informacyjnej i funkcji intensyfikującej. Pierwsza polega na kierowaniu działalnością jednostek i zespołów (co i jak wytwarzać). Druga natomiast na stwarzaniu zachęty do zwiększenia wysiłku. W systemie planowania bezpośredniego (nakazowego) funkcja informacyjna b.m.z. jest ograniczana decyzjami odgórnymi. B.m.z. w tym systemie służą przede wszystkim stwarzaniu zachęty do dokonania wysiłku w celu spełnienia decyzji Jednostki nadrzędnej — nakazu. W systemie planowania pośredniego (parametrycznego) b.m.z. są częścią mechanizmu pośredniego sterowania wyodrębnionymi jednostkami gospodarczymi, co wymaga spełnienia przez nie zachęty do podejmowania decyzji zgodnych z zadaniami planu centralnego i reagowania na inne instrumenty pośredniego zarządzania z uwzględnieniem informacji płynącej w systemie poziomym. Przez wiele lat główną formą kształtowania premii w Polsce było premiowanie za wykonanie i przekraczanie zadań pianowych. Ta forma powiązania wysokości wynagrodzenia (głównie pracowników kierowniczych) z wynikami przedsiębiorstwa miała istotne wady, przejawiające się m. in. w dążeniu do zaniżania zadań przedsiębiorstwa i zawyżania zapotrzebowania na czynniki produkcji. Skonstruowane w ten sposób b.m.z. działały w kierunku świadomego zniekształcania informacji oddolnej i utrudniały opracowanie planu centralnego. Inna wada stosowanego w przeszłości sytemu b.m.z. wiązała się z wykorzystaniem tzw. mierników brutto jako podstawy oceny i premiowania pracowników, co zachęcało do wytwarzania wyrobów materiałochłonnych i było antybodźcem postępu technicznego i stosowania tańszych substytutów. W ostatnim okresie na miejsce mierników brutto wprowadza się mierniki netto, w tym także mierniki syntetyczne i stosuje próby uzależnienia premii od poprawy wyników w stosunku do przyjętej bazy. Najbardziej syntetycznym miernikiem jest zysk (kwota zysku i różne odmiany stopy zysku). W przypadku prawidłowych relacji cen produktów może on być wykorzystany do kształtowania właściwej struktury asortymentowej produkcji. W praktyce, oprócz syntetycznych b.m.z., stosuje się bodźce wyspecjalizowane związane np. z poprawą jakości wyrobów, postępem technicznym, eksportem. Dobór tych b.m.z. powinien być dostosowany do zadań przedsiębiorstwa. Oprócz takich czynników, określających skuteczność b.m.z., jak odczuwalność, jasność i trwałość systemu, istotne znaczenie ma zgodność systemu bodźców z zasadami planowania i zarządzania gospodarką narodową. Źle skonstruowane bodźce naruszają wewnętrzną zgodność systemu planowania i pomniejszają jego sprawność.

Biurokracja

Biurokracja, warstwa urzędnicza, ogół ludzi wykonujących funkcje administracyjne: a) głównie na podstawie danych zarejestrowanych w dokumentach i ewidencjach, a wskutek tego przede wszystkim „zza biurka”, b) działających na podstawie formalnych przepisów postępowania, a więc przeważnie bezosobowo (w sposób zdepersonalizowany) i c) z reguły traktujących swoje wyspecjalizowane funkcje zawodowo, czyli jako główne zajęcie i podstawowe źródło utrzymania. Cechy te z zasady występują łącznie. Również sam sposób administrowania i funkcjonowania instytucji, mający takie cechy, bywa nazywany b. Jednak w celu uniknięcia nieporozumień sposób ten lepiej nazywać biurokratyzmem. Proces nasilania się tych cech nazywamy biurokratyzacją instytucji. Muszą się one nasilać w miarę wzrostu zadań i wielkości instytucji, co pociąga za sobą komplikowanie się ich struktur organizacyjnych i wzrost wpływu na losy poszczególnych obywateli. Cechy te zabezpieczają bowiem obywateli m. in. przed samowolą urzędników i zmniejszają ciężar odpowiedzialności wykonawców władzy. Współczesne wielkie instytucje nie mogą w ogóle funkcjonować inaczej niż na podstawie zewidencjonowanych danych i sformalizowanych przepisów postępowania wykonywanych głównie zawodowo. Cechy te występując w umiarkowanym stopniu usprawniają bowiem funkcjonowanie instytucji. Dlatego niektórzy socjologowie, rozwijając poglądy M. Webera (1864— 1920), uważają „idealny typ” b. za najsprawniejszą formę organizacji instytucji. Jednocześnie Jednak, wraz z nasilaniem się tych cech, powstaje niebezpieczeństwo przerostów biurokratyzmu: bezdusznej i formalistycznej postawy urzędników, ich wygodnictwa, asekuranctwa, pozornej pracy, traktowania pomocniczych funkcji administracyjnych jako celu samego w sobie i wykonywania władzy wprawdzie w imieniu ludzi, w których rękach jest ona skupiona (w społeczeństwach klasowych w Imieniu klasy panującej, a w społeczeństwie bezklasowym w imieniu całego społeczeństwa pracujących), lecz nie w ich interesie. Cechy organizacji biurokratycznej, a wraz z nimi przerosty i zwyrodnienia b. pojawiły się najpierw w urzędach państwowej administracji ogólnej i wymiaru sprawiedliwości. W XX stuleciu ogarniają one także inne wielkie państwowe i prywatne instytucje. Nie jest od tych niebezpieczeństw wolna właściwie żadna dziedzina działalności zbiorowej. Społecznie groźne objawy przerostów biurokratyzmu wymagają zdecydowanego, konsekwentnego i trwałego zwalczania nazwanego „walką z b.”. Konieczność jej widział K. Marks stwierdzając, że dla pruskiego biurokraty „cel państwa zmienia się […] w Jego cel prywatny, w pogoń za wyższym stanowiskiem, w robienie kariery”. Niemniej surowo charakteryzował rosyjską b. końca XIX w. W. Lenin, określając ją jako „wszechwładną, nieodpowiedzialną, przekupną, barbarzyńską i pasożytującą”. Aby walka z b. była skuteczna, trzeba ją skierować przeciwko istotnym źródłom przerostów biurokratyzmu, a nie tylko przeciw jego zewnętrznym objawom. Nie wystarczy tu bowiem ani propaganda antybiurokratyczna, ani zarządzenia administracyjne. Nie można też skierować tej walki przeciw wymienionym cechom współczesnego zarządzania wielkimi instytucjami, są one bowiem obecnie niezbędnym warunkiem ich sprawności. Trudności przysparza ustalenie prawidłowego stopnia rozwoju tych cech; ich niedorozwój zmniejsza bowiem sprawność funkcjonowania instytucji, a ich nie kontrolowany i nadmierny rozwój (do którego mają spontaniczną tendencję) prowadzi do przerostów i zwyrodnień biurokratyzmu zmniejszających sprawność funkcjonowania.