This is featured post 1 title

You can easy customize the featured slides from the theme options page, on your Wordpress dashboard. You can also disable featured posts slideshow if you don't wish to display them. Dont edit it manually, by replacing images, but you set feature image when you create new posts.

This is featured post 2 title

You can easy customize the featured slides from the theme options page, on your Wordpress dashboard. You can also disable featured posts slideshow if you don't wish to display them. Dont edit it manually, by replacing images, but you set feature image when you create new posts.

This is featured post 3 title

You can easy customize the featured slides from the theme options page, on your Wordpress dashboard. You can also disable featured posts slideshow if you don't wish to display them. Dont edit it manually, by replacing images, but you set feature image when you create new posts.

This is featured post 4 title

You can easy customize the featured slides from the theme options page, on your Wordpress dashboard. You can also disable featured posts slideshow if you don't wish to display them. Dont edit it manually, by replacing images, but you set feature image when you create new posts.

This is featured post 5 title

You can easy customize the featured slides from the theme options page, on your Wordpress dashboard. You can also disable featured posts slideshow if you don't wish to display them. Dont edit it manually, by replacing images, but you set feature image when you create new posts.

 

Wydajność pracy

Wydajność pracy, suma produktów lub usług materialnych (wartości użytkowych), wytworzonych w określonej jednostce czasu (godzina, dzień, miesiąc, rok), przypadająca na jednego pracownika zatrudnionego w sferze produkcji materialnej. W.p. należy odróżnić od efektywności produkcji (produkcyjności ogólnej). Podczas gdy w.p. dotyczy tylko -+ pracy żywej, efektywność produkcji dotyczy całości nakładów pracy — zarówno pracy żywej,jak i pracy uprzedmiotowionej. Przy mierzeniu zarówno w.p., jak i efektywności produkcji uwzględnia się także jakość wytworzonych produktów, która decyduje o ich wartości użytkowej. Twórcą wartości użytkowych jest cały zespół produkcyjny, a więc nie tylko robotnicy, ale również pracownicy inżynieryjno-techniczni oraz administracyjno-biurowi. Dlatego w.p. należy ujmować jako sumę wartości użytkowych, przypadającą na członka zespołu produkcyjnego. Z punktu widzenia całej gospodarki narodowej w.p. jest stosunkiem między wielkością dochodu narodowego jako sumą wartości użytkowych a nakładami pracy żywej; efektywność produkcji zaś stosunkiem między wielkością tego dochodu a nakładami pracy żywej i uprzedmiotowionej. W.p. zależy przede wszystkim od siły produkcyjnej pracy, tj. od zdolności wytwarzania wartości użytkowych przez pracę, która przy danej technice i organizacji może być uważana za normalną. Wielkość siły produkcyjnej pracy określa się na podstawie pracy ludzi o średnich uzdolnieniach i kwalifikacjach. Na wielkość tę oddziałują czynniki obiektywne, tj. niezależne-od poszczególnych pracowników, a zwłaszcza: 1. rozwój narzędzi pracy; 2. poziom organizacji pracy — kooperacji i specjalizacji; 3. zasoby naturalne wykorzystywane w produkcji – urodzajność gleb, bogactwo złóż itp. W.p. zależy nie tylko od siły produkcyjnej pracy wynikającej z czynników obiektywnych, ale również od tego, jak czynniki te kształtują się faktycznie lub jak faktycznie są wykorzystywane, a więc od czynników subiektywnych, tj. zależnych od samego pracownika. Do czynników tych należą: 1. umiejętność pracy, czyli kwalifikacje pracownika; 2. intensywność pracy; 3. naturalne uzdolnienia pracownika oraz jego energia fizyczna i umysłowa. W.p. obejmuje zatem cały faktyczny rezultat pracy w jednostce czasu określony łącznie przez czynniki obiektywne i subiektywne, a więc zależy również od stopnia intensywności pracy. Głównym problemem przy mierzeniu w.p. jest wybór miernika wyników ilościowych produkcji, tj. miernika wartości użytkowych, przypadających na jednego robotnika czy pracownica w jednostce czasu. Miernikami takimi mogą być: 1. wyniki wyrażone w jednostkach naturalnych; 2. wyniki wyrażone w jednostkach naturalnych umownych; 3. produkcja globalna wyrażona w cenach porównywalnych; 4. produkcja czysta wyrażona w cenach porównywalnych; 5. wyniki wyrażone w czasie pracy normowanej. Podstawowym czynnikiem wzrostu w.p. jest zwiększenie efektywności narzędzi pracy oddanych do dyspozycji robotnika. Dlatego wzrost w.p. jest nieodłącznie związany z rozszerzeniem zastosowania maszyn i rozwojem techniki, prowadzącym do zwiększenia wyposażenia technicznego pracy. Obecnie najbardziej syntetycznym wskaźnikiem uzbrojenia pracy jest przypadająca na jednego robotnika ilość energii elektrycznej, zużywanej w procesie produkcji. Zwiększenie stopnia technicznego wyposażenia robotnika następuje przez budowę nowych zakładów pracy, opartych na nowoczesnej technice, modernizację lub zastępowanie starych maszyn i urządzeń nowymi oraz rekonstrukcję techniczną starych zakładów. Z praktyki wynika, że stosunkowo drobne udoskonalenia techniczne mogą w wielu przypadkach przyczynić się do znacznego wzrostu w.p. Wzrost w.p. wymaga racjonalnej organizacji pracy i ciągłego jej usprawniania. W tym celu konieczne jest zastępowanie starych, tradycyjnych, niewydajnych metod pracy — nowymi, racjonalnymi; zwłaszcza niezbędne jest: 1. zapewnienie wzajemnego powiązania wszystkich procesów produkcyjnych w zakładzie (dotyczy to również dwóch lub więcej zakładów pracy w przypadku kooperacji między nimi); 2. terminowe zaopatrywanie stanowisk roboczych w dostateczną ilość materiałów i narzędzi; 3. prawidłowe zaplanowanie procesu produkcyjnego w przestrzeni 1 czasie. Duże znaczenie dla wzrostu w.p. ma również odpowiednie przygotowanie surowców i innych materiałów zużywanych w procesie produkcji oraz koncentracja produkcji w wielkich zakładach. W.p. zależy w znacznym stopniu od systemu płac i norm. System ten powinien być zbudowany tak, aby jak najbardziej sprzyjał wzrostowi w.p. przy normalnym poziomie intensywności pracy. Także kwalifikacje pracownika są ważnym czynnikiem określającym poziom w.p. Im wyższe są te kwalifikacje, im bardziej odpowiadają charakterowi wykonywanej przez robotnika pracy, tym wyższa jest w.p. Wśród czynników subiektywnych, określających w.p. duże znaczenie ma intensywność pracy. Niska intensywność pracy spowodowana jest zarówno niepełnym wykorzystywaniem czasu roboczego (przestoje zawinione i niezawinione), jak i słabym natężeniem wysiłku w czasie pracy. Na w.p. oddziałują także czynniki o charakterze moralnym: i. zainteresowanie pracą; 2. poczucie zadowolenia ze spełnionego obowiązku i właściwie ocenionego wysiłku; 3. harmonijne stosunki między załogą a kierownictwem; 4. współudział w zarządzaniu zakładem pracy. Wzrost w.p. prowadzi do zmian w strukturze produkcji; zmiany te z kolei wpływają na poziom w.p. W produkcji wzrasta bowiem udział tych jej rodzajów, których wytworzenie cechuje stosunkowo wysoki poziom w.p. Doświadczenia krajów socjalistycznych, a zwłaszcza Związku Radzieckiego, wskazują na znaczenie socjalistycznego -> współzawodnictwa pracy jako nowej metody walki o wzrost w.p. w socjalizmie planowanie wzrostu w.p. stanowi istotną część -> planowania gospodarki narodowej. Wzrost w.p. jest podstawowym czynnikiem stałego zwiększania wielkości dochodu narodowego i warunkuje wzrost stopy życiowej ludności.

Wierzyciel

Wierzyciel, osoba fizyczna lub prawna uprawniona z mocy ustawy albo innego stosunku prawnego do otrzymania świadczenia pieniężnego ew. rzeczowego od drugiej osoby fizycznej lub prawnej, tj. dłużnika; uprawnienie do otrzymania świadczenia nosi nazwę wierzytelności lub należności (w przeciwstawieniu do długu, czyli zobowiązania dłużnika). Określenie „w.” używane jest najczęściej w stosunkach kredytowych, w których udzielający pożyczki i uprawniony do otrzymania jej zwrotu jest w., a zaciągający pożyczkę 1 obowiązany do jej spłaty — dłużnikiem.

Weksel

Weksel, sporządzony w przewidzianej prawem formie dokument zobowiązujący wystawcę lub wskazaną przez niego osobę do bezwarunkowego zapłacenia do rąk określonej osoby w oznaczonym czasie i miejscu wymienionej sumy pieniężnej; dla ważności konieczne jest, aby w. zawierał co najmniej następujące dane: 1. nazwę „weksel” w tekście; 2. bezwarunkowe polecenie lub przyrzeczenie zapłacenia oznaczonej cyfrowo i słownie sumy pieniężnej; 3. nazwisko osoby, która ma zapłacić, oraz jej adres; 4. nazwisko osoby, na rzecz której wypłata ma być dokonana, podawane w zasadniczej treści zobowiązania wekslowego; 5. datę wystawienia; 6. własnoręczny podpis wystawcy (dla osób prawnych podpis firmowy). Poza tym w. powinien zawierać (choć nie zawsze) termin i miejsce płatności oraz miejsce wystawienia. Oprócz wymienionych cech w. może zawierać — w zależności od jego rodzaju, sposobu zapłaty itd. — inne, dodatkowe klauzule przewidziane w prawie wekslowym. Z wystawieniem w. łączy się obowiązek uiszczenia opłaty skarbowej pobieranej najczęściej w formie opłaty za urzędowy blankiet wekslowy; w Polsce opłata ta wynosi I°/« sumy wekslowej (1 zł od każdych rozpoczętych 100 zł). W. może być wystawiony w wyniku dokonanej transakcji kupna-sprzedaży, np. na pokrycie zobowiązania za nabyty towar: wtedy jest on nazywany w. handlowym. W. nie będący wynikiem operacji handlowej, wystawiany np. na pokrycie uzyskanej pożyczki, nazywamy w. finansowym. W polskim systemie gospodarczym w. ma obecnie zastosowanie w operacjach dokonywanych przez banki albo jednostki gospodarki uspołecznionej z osobami fizycznymi lub z jednostkami gospodarki nieuspołecznionej jako w. gwarancyjny występujący: 1. przy kredytowaniu przez banki rzemieślników, właścicieli lub dzierżawców prywatnych przedsiębiorstw albo osób fizycznych i prawnych uprawnionych do korzystania z kredytu; 2. przy sprzedaży ratalnej przez przedsiębiorstwa uspołecznione na rzecz ludności. Ponadto w. mają zastosowanie przy transakcjach w obrotach zagranicznych oraz w prywatnym obrocie między osobami fizycznymi i jednostkami gospodarki nieuspołecznionej.

Wartość

Wartość, jedna z najważniejszych, najczęściej omawianych kategorii ekonomii politycznej; zgodnie z definicją Marksa, jest to społeczna praca ludzka ucieleśniona w towarze; w. jest kategorią gospodarki towarowej i występuje wszędzie tam, gdzie istnieje produkcja i wymiana towarów. Przy wymianie towarów powstaje problem szukania podstawy wartości wymiennej, tj. ilościowego stosunku wymiany jednego towaru na drugi. Niektórzy ekonomiści burżuazyjni twierdzą, iż podstawą tego stosunku jest wartość użytkowa, inni — rzadkość dóbr, Intensywność pożądania poszczególnych dóbr, tj. tzw. krańcowa subiektywna użyteczność (preferencje), przedstawiciele klasycznej ekonomii burżuazyjnej, a także Marks odrzucają te twierdzenia Jako niesłuszne. Użyteczność dóbr nie może być podstawą do porównania w. dwóch lub większej liczby towarów, gdyż: 1. użyteczność Jest tym, co różni od siebie towary; 2. użyteczności towarów, Jak również stopnia pożądania dobra nie można wymierzyć. Jedynym elementem wspólnym wszystkim towarom Jest to, że skupiają one w sobie pracę ludzką Już dokonaną; wynika z tego, że im więcej pracy potrzeba do wytworzenia danego towaru, tym większa jest jego w. Wymieniając towary producenci wymieniają między sobą za pośrednictwem rzeczy swoją pracę; wymiana rzeczy ukrywa wymianę pracy ludzkiej; „stosunki między rzeczami” ukrywają stosunki między ludźmi. Praca ludzka, tworząca towary, ma dwoisty charakter. Z jednej strony jest to praca konkretna, indywidualna; dzięki swojemu konkretnemu charakterowi tworzy różne wartości użytkowe. Określony rodzaj pracy ludzkiej różni się od innych swoim konkretnym charakterem, podobnie jak wartość użytkowa odróżnia jedne towary od innych. Z drugiej strony, każda praca ludzka jest w mniejszym lub większym stopniu pracą społeczną, gdyż producent nie wytwarza towarów dla siebie, tj. dla bezpośredniego zaspokojenia własnych potrzeb, lecz w celu wymiany; wszyscy producenci wytwarzają za pomocą narzędzi, które są dziełem człowieka, przetwarzają surowce lub materiały wytworzone i przewiezione przez innych ludzi. Każda praca ludzka zawiera pewne elementy wspólne, niezależne od jej konkretnego charakteru; wymaga określonego wysiłku fizycznego, jak i pewnego napięcia psychicznego. Te wspólne elementy pracy ludzkiej Marks określił mianem pracy abstrakcyjnej. Dzięki abstrakcyjnemu charakterowi praca różnych ludzi może być ze sobą porównywana. W. jest abstrakcyjną ludzką pracą zawartą w towarach. Należy tu jednak dodać, że; 1. rodzaje pracy ludzkiej różnią się między sobą również stopniem wymaganych kwalifikacji; zdaniem Marksa praca kwalifikowana (praca złożono) tworzy w tym samym czasie więcej w. od pracy niekwalifikowanej; pierwsza z nich występuje jako pomnożona praca prosto; 2. prace różnią się między sobą także stopniem wymaganej zręczności, Intensywności, stopniem niezbędnego wyposażenia technicznego itp. Odrębnym problemem jest wielkość w.; decyduje o niej czas pracy społecznie niezbędny w danych warunkach, tj. czas wytwarzania podstawowej masy towarów. Dochodzimy ostatecznie do następującego wniosku: w. to społecznie niezbędna ilość abstrakcyjnej pracy ludzkiej (prostej) zawarta w towarze.

Warrant

Warrant, dowód stwierdzający złożenie towaru w domu składowym uprawnionym do wydawania takich dowodów. Kredyt udzielony .pod zastaw towaru złożonego w domu składowym nazywa się kredytem warrantowym. W Polsce w. nie ma obecnie zastosowania w obrotach wewnętrznych; wystawiane przez firmę C. Hartwig zaświadczenia składowe mogą być przedmiotem obrotu handlowego.

Użyteczność

Użyteczność, zdolność do zaspokajania potrzeb ludzkich. Marksowska teoria wartości rozróżnia wartość wymienną i wartość użytkową, czyli u. Istotę wartości i jej miarę stanowi czas pracy społecznie niezbędny do wytworzenia produktu mającego wartość użytkową. W pierwszym 10-leciu po ukazaniu się Kapitału Marksa ekonomiści burżuazyjni, a przede wszystkim austriacka szkoła rozwinęła teorię wartości opartą na u. w sensie subiektywnie odczuwanego zadowolenia, jakie daje konsumpcja poszczególnych dóbr. To subiektywne odczucie każdego konsumenta może być inne, jest zatem nieporównywalne. Wspólnym elementem w postępowaniu każdego konsumenta ma być zasada malejącej u. krańcowej. Oznacza to, że przy powiększaniu konsumpcji danego dobra u. każdej następnej jego jednostki maleje. Konsument maksymalizując sumę u. w zależności od swojego dochodu zakupi zatem takie ilości poszczególnych dóbr, aby ich u. krańcowe były proporcjonalne do cen rynkowych tych dóbr. U. krańcowa każdego dobra równa jest więc jego cenie pomnożonej przez u. krańcową pieniądza. Krańcowa u. pieniądza jednak jest taką samą niewiadomą, jak u. krańcowa poszczególnych dóbr. Głównym mankamentem tej teorii jest fakt, że element, który się przyjmuje za podstawę wartości, jest niewymierny. Podejmowano też liczne próby znalezienia ilościowej miary u., żadna z nich jednak nie sprostała wymaganiom logiki. Ostatnią próbą była koncepcja J. Neumanna i O. Morgensterna, oparta na teorii gier. Jeżeli konsument dokonuje wyboru w warunkach niepewności, tzn. gdy z możliwościami wyboru, stojącymi przed konsumentem, związany jest pewien stopień prawdopodobieństwa, wówczas na podstawie współczynników prawdopodobieństwa można obliczyć, o ile jedna z możliwości jest użyteczniejsza od innej. Główne nieporozumienie tej koncepcji polega na mierzeniu jednej bezpośredniej niewymiernej wielkości, drugą również niewymierną, jaką jest dla konsumenta prawdopodobieństwo związane z poszczególnymi alternatywami. Teoria wartości oparta na pojęciu u. odegrała w swoim czasie poważną rolę apologetyczną. W przypadku ekonomistów austriackich, którzy rozbudowali tę teorię, była to świadoma polemika z marksowską teorią wartości. Podważenie teorii wartości opartej na pracy miało podważyć także wypływające z niej wnioski, dotyczące systemu kapitalistycznego. Poza tym sprowadzenie problemu wartości do subiektywnych ocen stwarzało możliwości do równie apologetycznych jak nielogicznych interpretacji. Np. znakomity skądinąd ekonomista F. Y. Edgeworth w Economic Psychics usiłuje uzasadnić potrzebę istnienia klas uprzywilejowanych tym, że ludzie wychowani w dobrobycie, wysokiej kulturze konsumpcji odnoszą nieproporcjonalnie więcej zadowolenia z konsumpcji niż przeciętny obywatel, a zatem istnienie klas uprzywilejowanych zwiększa sumę zadowolenia, jaką odczuwa z konsumpcji społeczeństwo jako całość. Teoria wartości oparta na u. ze względu na jej podstawowe braki została odrzucona. Należy jednak odróżniać tę teorię od pojęcia ,,u.” wziętego w oderwaniu od jakichkolwiek pretensji reprezentowania wartości. Pojęcie to odegrało ważną rolę w rozwoju ekonomii. Stało się hipotezą dotyczącą zachowania się konsumenta na rynku. Za pomocą tej hipotezy L. M. Walras próbował stworzyć system ogólnej równowagi, włączając do niego konsumenta jako jednostkę gospodarującą. Choć cały ten system jest wysoce abstrakcyjny, ma jednak pewne znaczenie metodologiczne. Również A. Marshall na podstawie pojęcia u. zbudował swoją teorię popytu. Teoria zachowania się konsumenta oparta na hipotezie, że konsument maksymalizuje u. pozwalała wyjaśnić niektóre zjawiska na rynku. I na tej hipotezie jednak również ciążył błąd niewymierności u., dlatego też hipoteza ta jako podstawa teorii zachowania się konsumenta musiała ustąpić miejsca innej, wolnej od takich obciążeń, tj. hipotezie systemu preferencji. Jak było powiedziane, termin „u.” łączył się z pojęciem przyjemności, zadowolenia. Konsekwentnie więc wszystko to, co zmniejszało zadowolenie określano jako przeciwużyteczność (disutility). Terminu tego używa się tylko w odniesieniu do wysiłku związanego z pracą.

Utarg

Utarg, ogólna suma środków pieniężnych osiągnięta przez przedsiębiorstwo handlu detalicznego ze sprzedaży towarów w ciągu dnia (u. dzienny), tygodnia (u. tygodniowy) czy miesiąca (u. miesięczny); w praktyce pojęcie to używane jest do określenia dziennej wartości sprzedaży; równowartość sprzedaży za dłuższy okres nazywana jest obrotem.W burżuazyjnej teorii przedsiębiorstwa używa się pojęcia krzywej u.; przedstawia ona wielkość u., jaką przedsiębiorstwo może osiągnąć przy różnych cenach towaru; jest to więc krzywa popytu na towar sprzedawany przez dane przedsiębiorstwo. Za pomocą krzywej u. i krzywych kosztów wyznacza się tzw. punkt równowagi przedsiębiorstwa.

Usługi

Usługi, świadczenie użytecznych czynności nie związanych bezpośrednio z wytwarzaniem produktów przez jednostki trudniące się tym zawodowo oraz przedsiębiorstwa i instytucje specjalnie do tego powołane. Oprócz pojęcia „usługi”, opartego na próbach ścisłego rozgraniczenia czynności usługowych od wytwórczych, stosowane jest pojęcie „sfera usług” w sensie makroekonomicznym. Obejmuje ona te wszystkie działy gospodarki narodowej, których zasadniczą funkcją jest świadczenie u. W związku z tym podstawą wyodrębnienia sfery u. z gospodarki narodowej jest jej podział na działy, z których jedne traktuje się w całości jako wytwórcze, inne jako usługowe. Pojęcie sfera u. odpowiada rozpowszechnionemu szeroko w literaturze zachodniej pojęciu „sektora trzeciego”. Obejmuje on wszystkie pozostałe działy gospodarki narodowej poza rolnictwem i leśnictwem (sektor pierwszy) oraz przemysłem i budownictwem (sektor drugi) i w związku z tym zwany jest również sektorem residualnym. Z uwagi na zasady, na których oparte jest wyodrębnienie sfery u. z całości gospodarki narodowej, pojęcia tego nie należy utożsamiać z próbami ścisłego rozgraniczenia czynności usługowych od wytwórczych, występujących w złożonym mechanizmie gospodarczym, co zresztą praktycznie nie zawsze jest możliwe. Działowa klasyfikacja gospodarki narodowej nie rozgranicza w sposób ścisły czynności usługowych od wytwórczych. Jest ona bowiem oparta na zasadzie funkcjonalnej jedności działów i gałęzi gospodarki narodowej, co stwarza niejednokrotnie konieczność łącznego traktowania w obrębie danego działu czy gałęzi gospodarki narodowej zarówno jednostek wytwórczych, jak i powiązanych z nimi funkcjonalnie jednostek usługowych. W sposób najbardziej wyraźny występuje to w dziale „przemysł”, w którym zgrupowane są nie tylko jednostki wytwórcze zaliczane do poszczególnych gałęzi przemysłu, lecz również powiązane z nimi funkcjonalnie jednostki usługowe, świadczące tzw. u. przemysłowe związane głównie z użytkowaniem wyrobów przemysłowych (zakłady i przedsiębiorstwa u. remontowych, konserwacyjnych, naprawczych) oraz wszelkie inne jednostki usługowe powiązane funkcjonalnie z działalnością przemysłu. Podobnie dział „rolnictwo” grupuje — oprócz gospodarstw rolnych — te wszystkie jednostki usługowe, które związane są bezpośrednio z obsługą rolnictwa, np. w dziedzinie remontów i konserwacji maszyn rolniczych, ochrony roślin. Zgodnie z tą samą zasadą funkcjonalnej jedności działów i gałęzi gospodarki narodowej, dział „kultura i sztuka” obejmuje — oprócz instytucji czysto usługowych (jak teatry, kina, muzea, biblioteki, świetlice) — określone jednostki wytwórcze powiązane funkcjonalnie z tym działem (wytwórnie filmowe, przedsiębiorstwa wydawnicze). Mimo że pojęcie „sfera u.” nie daje podstaw do wyraźnego rozgraniczenia czynności usługowych od wytwórczych, ma ono swoje zalety i jest szczególnie przydatne do celów analizy makroekonomicznej, obejmującej porównania w skali międzynarodowej. Chodzi tu zwłaszcza o badania procesów kształtowania się podstawowych proporcji wzrostu gospodarczego w ujęciu makroekonomicznym w powiązaniu z rozwojem wielorakich funkcji usługowych i ich wpływu na dynamikę rozwoju oraz badania zasadniczych tendencji i prawidłowości występujących w skali międzynarodowej. Z uwagi na różnorodność funkcji reprezentowanych przez poszczególne usługowe działy gospodarki narodowej, wyodrębnia się niekiedy — do celów omawianej analizy — podsektory grupujące pokrewne działy, występujące w obrębie sektora u. Podany schemat podziału gospodarki na sferę wytwórczą i u. ilustruje sposób takiego grupowania opartego na działowej klasyfikacji gospodarki narodowej. Podstawowym kryterium systematyki sfery u. w krajach socjalistycznych jest podział gospodarki narodowej na dwie sfery: produkcji materialnej i działalności poza produkcją materialną, co w konsekwencji prowadzi do podziału u. na tzw. u. materialne, zwane inaczej produkcyjnymi (zaliczane do dochodu narodowego), oraz u. niematerialne, zwane inaczej nieprodukcyjnymi (nie wliczane do dochodu narodowego). Teoretyczną podstawą tego rozróżnienia jest marksowska koncepcja pracy produkcyjnej (tzn. pracy wydatkowanej w sferze produkcji materialnej, w której powstaje produkt społeczny i dochód narodowy) i pracy nieprodukcyjnej (tzn. wykonywanej poza sferą produkcji materialnej). Klasyfikacja gospodarki narodowej nie oddziela w pełni konsekwentnie produkcyjnych działów i gałęzi gospodarki narodowej od nieprodukcyjnych. Dotyczy to również podziału sfery u. na działy u. materialnych i niematerialnych. Stąd też linia podziału między działalnością produkcyjną i nieprodukcyjną przebiega często nie między, lecz wewnątrz poszczególnych działów i gałęzi gospodarki narodowej. Ilustruje to zestawienie (podane obok), zawierające systematykę u. z punktu widzenia kryterium pracy produkcyjnej i nieprodukcyjnej stosowaną aktualnie w statystyce polskiej. Innym stosowanym kryterium podziału u. jest kryterium ich odpłatności. Z tego punktu widzenia u. przeznaczone na zaspokojenie potrzeb ludności dzielą się na u. rynkowe, tzn. takie, które zakupywane są przez ludność z jej dochodów osobistych i na ogół powszechnie dostępne na rynku, oraz u. pozarynkowe, tj. takie, które są świadczone bezpłatnie ogółowi obywateli lub określonym kategoriom osób (np. ze służby zdrowia korzystają bezpłatnie osoby ubezpieczone). Podział ten ma istotne znaczenie z punktu widzenia analizy kształtowania się bilansu przychodów i wydatków ludności oraz analizy globalnego funduszu spożycia, uwzględniającego, oprócz spożycia dóbr i u. materialnych zakupywanych z dochodów osobistych ludności wartość usług niematerialnych, a zwłaszcza u. świadczonych bezpłatnie. Ponadto stosuje się wiele innych kryteriów podziału u., np. wg kryterium odbiorcy dokonuje się podziału u. świadczonych odpłatnie na u. dla ludności oraz u. dla instytucji. Zakres pojęcia ,,u. dla ludności” stosowany w statystyce, ograniczony był uprzednio do drobnych u. powszechnej konsumpcji, jak u. naprawcze, remontowo-konserwacyjne, pralnicze, fryzjerskie oraz inne świadczone w przeważającym stopniu przez rzemiosło indywidualne oraz zakłady uspołecznione drobnej wytwórczości. Ostatnio pojęcie to uległo istotnemu rozszerzeniu i praktycznie obejmuje wszystkie u. rynkowe zakupywane przez ludność z jej dochodów osobistych. Z punktu widzenia potrzeb planowania gospodarczego oraz obowiązujących zasad klasyfikacji gospodarki narodowej stosowany jest podział u. rynkowych na u. przemysłowe i u. pozaprzemysłowe. Pierwsze z nich, powiązane są funkcjonalnie z działalnością przemysłu oraz z użytkowaniem wyrobów przemysłowych i zaliczane w całości do działu „przemysł”. Drugie — obejmują wszystkie pozostałe rodzaje u. rynkowych, które w zależności od ich charakteru zaliczane są do pozostałych (poza przemysłem) działów gospodarki narodowej (np. u. remontowo-budowlane zalicza się do działu „budownictwo”, u. pralnicze — do gałęzi „gospodarka komunalna”, występującej w dziale „gospodarka mieszkaniowa i komunalna”). Dla badań prognostycznych istotne znaczenie ma m. in. systematyka wyodrębniająca podstawowe funkcje społeczno-gospodarcze sfery u., wśród których wyróżnić należy: 1. Bytowe, związane z zaspokojeniem różnorodnych potrzeb bytowych ludności przez rozwój świadczeń takich dziedzin działalności usługowej, jak gospodarka mieszkaniowa i komunalna, handel (wraz z gastronomią), transport i łączność; ponadto zaliczyć tu należy różnorodne drobne u. powszechnej konsumpcji, np. konserwacyjno-naprawcze, remontowo-budowlane, u. o charakterze osobistym, jak fryzjerskie, kosmetyczne, fotograficzne; 2. Socjalne, świadczone zwłaszcza w dziedzinie ochrony zdrowia, opieki społecznej i kultury fizycznej; 3. Kulturotwórcze i oświatowe, związane z działalnością i rozwojem placówek i instytucji naukowych, kulturalnych i oświatowych, znajdujące wyraz w upowszechnianiu i podnoszeniu poziomu oświaty społeczeństwa oraz tworzeniu wartości kulturalnych; 4. Naukowo-badawcze, związane z kreowaniem i stymulowaniem postępu naukowego, technicznego i organizacyjnego w gospodarce narodowej, znajdujące wyraz w rozwoju badań naukowych i ich praktycznym zastosowaniu oraz we wzroście kadr specjalistów, zwłaszcza z wyższym wykształceniem; 5. Administracyjno-organizatorskie, polegające na zapewnieniu warunków prawidłowego funkcjonowania gospodarki narodowej, co jest przedmiotem działalności takich usługowych działów gospodarki narodowej, jak administracja publiczna, instytucje finansowe i ubezpieczeń itp.; 6. Polityczno-społeczne, związane z działalnością organizacji 1 zrzeszeń społecznych, politycznych oraz religijnych (duchowieństwa), a także instytucji wymiaru sprawiedliwości. Rozwój sfery u. wiąże się nie tylko ze stopniem uprzemysłowienia kraju, lecz również 1 ogólnym postępem ekonomicznym i znajduje swoje odzwierciedlenie zarówno w wzroście poziomu życia ludności, jak i we wzroście społecznej wydajności pracy, oddziałując w ten sposób na dynamikę wzrostu gospodarczego kraju. Obecnie obserwuje się występującą powszechnie tendencję do wzrostu udziału sektora u., który zatrudnia coraz większą liczbę ludności czynnej zawodowo, absorbuje coraz więcej środków finansowych, w tym również inwestycyjnych, oraz zasadniczo przekształca strukturę spożycia ludności, w której największą pozycję zaczyna stanowić nie żywność, lecz spożycie u. (dotyczy to krajów gospodarczo wysoko rozwiniętych). Realizowana w okresie pogrudniowym polityka społeczno-gospodarcza zakłada m. in. przyspieszony wzrost produkcji artykułów konsumpcyjnych na zaopatrzenie rynku wewnętrznego oraz równoległy z tym wydatny rozwój i doskonalenie różnorodnej działalności usługowej świadczonej zarówno nieodpłatnie na rzecz ludności, jak i opłacanej z dochodów pieniężnych ludności.

Urzędnicy

Urzędnicy- rola gospodarcza, termin odnoszący się do pracowników administracyjno-biurowych zatrudnionych we wszystkich resortach i działach gospodarki narodowej w Polsce. Jest to kategoria społeczno-zawodowa duża pod względem liczby zatrudnionych i bardzo zróżnicowana, o niezbyt dokładnie określonych granicach (do urzędników zalicza się bowiem zarówno maszynistki, jak i dyrektorów przedsiębiorstw oraz departamentów ministerstw). Po II wojnie światowej zarówno w Polsce, jak i w innych krajach obserwuje się ogromny wzrost liczby urzędników. Związane jest to z ogólnymi tendencjami do centralizacji władzy i biurokratyzacji systemów zarządzania i działania współczesnych państw i społeczeństw. W Polsce upaństwowienie wielu działów gospodarki narodowej w tym zwłaszcza przemysłu i handlu oraz system socjalistycznego planowania zwiększyły zakres działania i władzy administracji państwowej oraz pociągnęły za sobą konieczność powstania wielu instytucji i wzrost liczby urzędników. Działalność urzędników można bardzo ogólnie określić wskazując na kilka jej rodzajów; 1. opracowywanie przepisów; 2. komunikowanie ich tym, których one dotyczą; 3. kontrola realizacji przepisów; 4. prowadzenie ewidencji. Są one ze sobą ściśle związane, a konkretne przejawy działalności różnią się w zależności od dziedziny, której dotyczą. W życiu gospodarczym działalność ta związana Jest z przygotowaniem i realizacją planów gospodarczych oraz zapewnieniem sprawnego funkcjonowania przedsiębiorstw przemysłowych i innych instytucji. Sprawność ta, a w konsekwencji i stopień zaspokajania materialnych potrzeb obywateli zależy w znacznym stopniu od prawidłowego działania urzędników, a więc od ich kwalifikacji, nawyków pracy, dyscypliny, stopnia identyfikacji z ogólnymi dyrektywami władz politycznych, państwowych, gospodarczych itp. oraz celami instytucji, w których pracują, a także od ich etyki zawodowej. Brak sprawności w działaniu, nacisk na stronę formalną, opieszałość i niekompetencja, obojętność wobec potrzeb obywateli w języku potocznym nazywa się -> biurokracją. Zadania, jakie stawia się przed urzędnikami są zatem bardzo poważne, natomiast ich przygotowanie zawodowe jest w wielu przypadkach niewystarczające, a ich pozycja społeczna 1 ekonomiczna bardzo niska. Urzędnicy stanowią najliczniejszą kategorię pracowników umysłowych, ale mimo to nie mają własnej organizacji związkowej. Po wojnie prawie wszyscy urzędnicy stali się państwowymi lub spółdzielczymi pracownikami najemnymi. W porównaniu z okresem sprzed II wojny nastąpiło zbliżenie poziomu zarobków urzędników i robotników. Istnieją natomiast dość duże różnice między uposażeniami urzędników a przedstawicieli innych kategorii pracowników umysłowych, np. w 1972 w przemyśle uspołecznionym przeciętna płaca urzędnicza wynosiła 99% przeciętnej płacy robotniczej i 67% przeciętnej płacy pracowników inżynieryjno-technicznych. Poziom wykształcenia urzędników jest na ogół niski. Większość urzędników uważa, że ich pozycja społeczna w porównaniu z pozycją przedstawicieli innych warstw i kategorii społecznych jest zbyt mała, a ich praca i wysiłki są przez społeczeństwo nie doceniane (negatywny stereotyp urzędnika).

Urlopy

Urlopy, ustawowo zagwarantowana przerwa w wykonywaniu pracy, przysługująca pracownikowi w okolicznościach przewidzianych prawem. W okresie u. pracownik otrzymuje z reguły wynagrodzenie równe przeciętnemu wynagrodzeniu za pracę. Prawo do u. jest jedną z ważnych zdobyczy socjalnych pracowników, w ustroju socjalistycznym stanowi ono wyraz troski państwa o polepszenie warunków bytowych 1 zdrowotnych ludzi pracy. W ZSRR i w krajach demokracji ludowej prawo do u. jest zagwarantowane ustawowo. Ustawodawstwo Polski przewiduje następujące rodzaje urlopów: 1. wypoczynkowy — coroczny; 2. macierzyński; 3. okolicznościowy (w ważnych sytuacjach życiowych); 4. szkoleniowy (przygotowanie lub składanie egzaminów). Prawo do u. wypoczynkowego jest powszechne i jednolite; jego wymiar zależy od stażu pracy, do którego wlicza się okres nauki. Pracownicy zatrudnieni w warunkach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia mają prawo do u. dodatkowych. U. bezpłatnych udziela zakład pracy na zasadach określonych w układach zbiorowych pracy.