Bilety bankowe

Bilety bankowe (= banknoty), jedna z postaci znaku pieniężnego, stanowiąca bezterminowe i nie oprocentowane zobowiązanie na okaziciela, emitowane przez bank, opiewające na okrągłe sumy, płatne przez emitenta na żądanie w pieniądzu kruszcowym. Istotną cechą b.b. (banknotu) od początku jego powstania była wymienialność na pieniądz kruszcowy. Obecnie nazwą b.b. objęty jest emitowany przez banki centralne pieniądz papierowy niewymienialny na kruszec. Geneza banknotu sięga XVII w., kiedy w celu zabezpieczenia się przed ryzykiem utraty posiadanych pieniędzy kruszcowych, rozwinął się w Londynie (a następnie w innych miastach i krajach) zwyczaj deponowania pieniędzy kruszcowych u bankierów (początkowo u złotników), którzy wystawiali deponentom kruszcu zaświadczenia depozytowe (banknoty), stanowiące zobowiązanie banku do wypłaty na każde żądanie równowartości w kruszcu. Banknoty te weszły do obiegu na równi z pieniądzem kruszcowym. Gdy okazało się, że z reguły tylko część banknotów prezentowana jest do zapłaty w kruszcu, banki zaczęły udzielać oprocentowanych pożyczek w banknotach w kwotach przewyższających wartość posiadanego w skarbcu kruszcu. Początkowo emisją banknotów mógł się zajmować każdy bank. Prowadziło to jednak do licznych nadużyć, gdyż banki — dążąc do zwiększenia zysków z nic nie kosztującej ich emisji — wypuszczały zbyt wiele — w stosunku do posiadanego zabezpieczenia kruszcowego — banknotów i nie zawsze będąc w stanie wymienić je (na żądanie) na kruszec — bankrutowały, narażając posiadaczy banknotów na straty. Dlatego już w XVIII w. w wielu krajach państwo ograniczyło swobodę emitowania banknotów, wprowadzając instytucję przywileju emisyjnego, będącego często źródłem dochodów skarbu państwa. Państwo wprowadziło także przepisy limitujące emisję banknotów przez prawne ustalanie relacji między górną sumą emisji a własnymi kapitałami banku, wysokością posiadanych wkładów lub (i to najczęściej) wysokością posiadanych rezerw kruszcowych i innych płynnych aktywów, np. weksli handlowych. Stopniowe zmniejszenie liczby banków, korzystających z przywileju emisyjnego, doprowadziło prawie we wszystkich krajach do skoncentrowania emisji banknotów w jednym tylko banku centralnym (zwanym dawniej biletowym lub emisyjnym). Emisja banknotów, będąca pierwszą formą kreacji pieniądza, dostarczała gospodarce wczesnego kapitalizmu dodatkowych środków płatniczych, co miało Wielkie znaczenie dla rozwoju gospodarczego Wielkiej Brytanii i innych krajów zachodnich. Stopniowo jednak banknoty zostały w znacznej mierze wyparte ze sfery obrotów gospodarczych przez wyższą formę pieniądza — pieniądz bezgotówkowy (bankowy), tzn. przenoszone za pomocą czeków lub przelewów bankowe wkłady z rachunku jednego klienta na rachunek innego klienta. Do I wojny światowej banknoty wszystkich prawie krajów były wymienialne na pieniądz kruszcowy. Wypadki zawieszenia wymienialności miały charakter wyjątkowy (np. zawieszenie wymienialności funta angielskiego w okresie wojen napoleońskich). W czasie I wojny światowej wymienialność banknotów w krajach europejskich została powszechnie zawieszona. Po wojnie przywrócono ją na pewien czas, ale już w okresie wielkiego kryzysu (1929—33) banknoty wszystkich krajów były niewymienialne na kruszec i stały się pieniądzem papierowym, czyli znakiem pieniężnym, pieniądz papierowy na mocy zarządzenia władzy państwowej uzyskał na danym terytorium charakter prawnego środka płatniczego i Jest powszechnie przyjmowany, ale nie jest na nic wymienialny. W krajach socjalistycznych, podobnie jak obecnie w krajach kapitalistycznych, b.b. nie są wymienialne na złoto, wobec czego mają charakter pieniądza papierowego, będącego reprezentantem pracy ogólnospołecznej. Wobec istnienia w krajach socjalistycznych ustawowego obowiązku regulowania w obrębie sektora uspołecznionego wszystkich płatności (z wyjątkiem drobnych zakupów detalicznych) za pomocą pieniądza bezgotówkowego, b.b. nie mogą służyć jako środek zapłaty w rozliczeniach między podmiotami tego sektora. W Polsce prawo emitowania b.b. i bilonu ma Narodowy Bank Polski.

Bilateralny system płatniczy

Bilateralny system płatniczy, forma zapłat w rozliczeniach międzynarodowych. Dokładne zasady funkcjonowania b.s.p. między poszczególnymi krajami określają dwustronne umowy płatnicze nazywane umowami clearingowymi lub rozrachunkowymi. Dwustronny charakter umów odróżnia b.s.p. od systemu wielostronnych porozumień płat niczych (multilateralnych), np. Wielostronnego Systemu Rozrachunków. W b.s.p. płatności między dwoma krajami podlegają wzajemnemu rozliczeniu, przy czym zakłada się, że w dłuższym (umownym, zwykle rocznym) okresie wartości wzajemnych dostaw i świadczeń powinny wyrównywać się. Powstające w toku wykonywania umowy salda dodatnie nie mogą być w zasadzie przez wierzyciela transferowane na kraje trzecie; salda takie stanowią zatem dla wierzyciela rezerwy „walut niewymienialnych”. Natomiast sposób regulacji salda rozrachunkowego, pozostającego w dniu wygaśnięcia umowy, może być różny, np. spłata w złocie lub wolnych dewizach, dodatkowymi dostawami towarów, przeniesienie salda na nową umowę clearingową. Istnieje zasadnicza różnica w funkcjonowaniu b.s.p. w gospodarce kapitalistycznej i socjalistycznej; wynika ona z odmiennego charakteru umów handlowych w tych krajach. Umowy między krajami kapitalistycznymi stanowią bowiem tylko zobowiązania do wydania odpowiednich licencji przywozowych i wywozowych. Umowy między krajami socjalistycznymi zawierają natomiast wzajemne zobowiązania dostaw i odbioru towarów wymienionych w umowach. W tej sytuacji b.s.p. traci rolę instrumentu reglamentacji obrotów międzynarodowych, zachowując rolę narzędzia techniki rozliczeń. Kraje RWPG odeszły od b.s.p. w 1964, przechodząc na rozliczenia wielostronne prowadzone przez Międzynarodowy Bank Współpracy Gospodarczej. B.s.p. ma wiele cech ujemnych, gdyż może prowadzić m. in. do zmniejszania wielkości obrotów do poziomu słabszego partnera, do niepożądanych zmian w kierunkach wymiany i do zniekształcenia relacji cenowych między poszczególnymi rynkami. Oprócz tego b.s.p. ma również zalety, m. in. tę istotną, że umożliwia krajom słabszym rozwinięcie eksportu, który w innych warunkach mógłby nie znaleźć zbytu. Użyteczność b.s.p. nie może być oceniana w sposób Jednoznaczny, gdyż zależy ona zarówno od ogólnej sytuacji na rynku międzynarodowym, jak i od sytuacji poszczególnych krajów.

Bilans w rachunkowości

Bilans w rachunkowości, dwustronne wartościowe zestawienie środków gospodarczych przedsiębiorstwa oraz ich źródeł finansowania, sporządzone na określony moment (dzień) i w określonej formie na podstawie danych, wynikających z zapisów księgowych, potwierdzone inwentaryzacją.
Bilans ujmuje z jednej strony majątek, którym dane przedsiębiorstwo dysponuje (aktywa), a z drugiej — źródła finansowania tego majątku (pasywa). Ogólna suma aktywów jest równa ogólnej sumie pasywów. Oznacza to, te obydwie strony bilansu wykazują tę samą wartość środków gospodarczych rozpatrywanych z dwóch punktów widzenia. Pozycje aktywów i pasywów bilansu ustala się na określoną datę, zwaną momentem bilansowym. Moment bilansowy jest momentem końcowym jednego okresu i równocześnie momentem początkowym następującego po nim okresu sprawozdawczego. Okresy sprawozdawcze są ustalane umownie, ale zgodnie z okresami kalendarzowymi (miesiąc, kwartał, rok). Bilans ilustrujący zamknięcie minionego okresu i otwarcie nowego okresu nosi nazwę bilansu zamknięcia (końcowego) dla minionego okresu i bilansu otwarcia (początkowego) dla nowego okresu. W polskiej praktyce rachunkowości bilans zestawia się w określonej formie na znormalizowanych wzorach. Ma to zasadnicze znaczenie dla przedsiębiorstwa i całej gospodarki narodowej. Jednolity układ bilansu pozwala na porównywanie bilansów danego przedsiębiorstwa z różnych okresów sprawozdawczych oraz umożliwia porównywanie bilansów różnych przedsiębiorstw o porównywalnym zakresie działania i pracujących w podobnych warunkach. Dzięki jednolitemu układowi bilansu pozycje aktywów i pasywów każdego przedsiębiorstwa są tak uporządkowane, że zapewniają możliwość włączenia ich do zbiorczego bilansu zjednoczenia, ministerstwa branżowego i do bilansu gospodarki narodowej. Bilans sporządzony na podstawie zapisów księgowych nie daje pewności, czy środki gospodarcze w nim wykazane znajdują się rzeczywiście w przedsiębiorstwie. Dane księgowe mogą bowiem odbiegać od stanu faktycznego z wielu przyczyn, do których m. in. zalicza się: a) naturalne zmiany, jakie zachodzą w stanie niektórych środków materialnych (parowanie, wysychanie), b) omyłki popełnione przy przyjmowaniu i wydawaniu środków, c) błędy popełniane przy ewidencji operacji gospodarczych, d) braki spowodowane nadużyciami. Stąd więc do zapewnienia realności bilansu wymaga się potwierdzenia jego danych przez inwentaryzację, która spełnia rolę operacji kontrolnych. Zależnie od okoliczności sporządzania bilansów rozróżnia się: 1. bilans rozpoczęcia w momencie powstania przedsiębiorstwa, 2. bilans przekształcenia w przypadku wprowadzenia zmian w układzie bilansu, 3. bilans likwidacyjny na początek i koniec okresu likwidacyjnego przedsiębiorstwa, 4. bilans połączenia w przypadku łączenia dwóch lub więcej jednostek dotąd samodzielnie bilansujących, 5. bilans podziału, gdy na miejsce Jednego przedsiębiorstwa powstają dwa lub więcej przedsiębiorstw, 6. bilans zbiorczy (łączony, skumulowany), sporządzony przez jednostki nadrzędne na podstawie bilansów Jednostkowych przedsiębiorstw i zakładów podległych. W terminologii rachunkowej spotyka się także określenia: bilans obrotów i sald (bilans brutto, bilans próbny, bilans surowy) jako zestawienia obrotów i sald wszystkich kont syntetycznych prowadzonych w księgowości przedsiębiorstwa.

Bilans płatniczy

Bilans płatniczy (= bilans obrotów płatniczych z zagranicą), jest zestawieniem obrotów pieniężnych i (lub) gospodarczych między danym krajem a zagranicą; może obejmować różnego rodzaju obroty lub płatności zależnie od celu badań lub zasad i schematów przyjętych przez dany kraj. W Polsce b.p. określa się zestawienie płatności dokonanych na rzecz zagranicy i otrzymanych z zagranicy w pewnym okresie; zawiera ono płatności dokonane w obydwu kierunkach z tytułów ujmowanych w dwóch innych, pokrewnych bilansach: 1. w bilansie rozrachunkowym, będącym zestawieniem należności i zobowiązań powstałych w stosunkach z zagranicą w danym okresie, z tytułu wszelkiego rodzaju umów, transakcji i obrotów bez względu na to, ozy należności i zobowiązania pieniężne, wynikające z tych transakcji, zostały w danym okresie spłacone, czy też pozostają do późniejszego uregulowania; 2. w bilansie operacji kredytowych i majątkowych, będącym zestawieniem kredytów udzielonych i otrzymanych w stosunkach z zagranicą, ich spłat oraz obrotów majątkowych dokonywanych między krajowcami a cudzoziemcami dewizowymi. W socjalistycznym systemie bankowym obroty płatnicze z zagranicą są zwykle ześrodkowane w jednym banku, najczęściej w baraku centralnym. W Polsce rozliczenia z zagranicą prowadzone są przez -* Bank Handlowy w Warszawie SA. Liczby b.p. odpowiadają obrotom dokonanym na rachunkach prowadzonych przez bank; b.p. jest w tych warunkach odpowiednio ugrupowanym zestawieniem zapisów przeprowadzonych przez te rachunki. W ustroju socjalistycznym b.p. jest planowany, zwykle na okresy roczne oraz kwartalne; objęty jest on planem obrotów płatniczych z zagranicą. W krajach kapitalistycznych stosuje się najczęściej nieco odmienne określenie, ujmując w b.p. zwykle te pozycje, które w gospodarce socjalistycznej wchodzą w skład zestawienia nazywanego bilansem rozrachunkowym. Międzynarodowy Fundusz Walutowy ustalił dla swoich członków schemat b.p„ przy czym określa go jako zestawienie wszystkich transakcji gospodarczych zawartych w danym okresie między określonym krajem a zagranicą; tak pojęty b.p. obejmuje zarówno transakcje z tytułu dostaw towarowych i świadczonych usług (tzw. transakcje realne), jak z tytułu operacji kredytowych i majątkowych (tzw. transakcje finansowe). Wobec niejednolitej terminologii b.p. bywa w różnych krajach zestawiany wg odmiennych schematów; mimo pewnych rozbieżności w ujęciu i ugrupowaniu poszczególnych pozycji, b.p. obejmuje zwykle następujące tytuły w obu kierunkach, tj. aktywne z tytułu należności i pasywne z tytułu zobowiązań: 1. pozycje „widzialne” pochodzące z obrotów towarowych, wchodzące zatem w skład bilansu handlowego; 2. pozycje „niewidzialne”, do których zalicza się: świadczone i otrzymane usługi (kolejowe, morskie, lotnicze, spedycyjne, pocztowo-telekomunikacyjne, z tytułu ubezpieczeń, prowizji, praw autorskich, licencji, patentów itp.), wydatki i dochody z tytułu podróży zagranicznych, świadczenia jednostronne (np. renty, emerytury, składki, dary), koszty otrzymanych i udzielonych kredytów zagranicznych, dochody i wydatki majątkowe (odsetki, dywidendy itp.) od lokat umieszczonych za granicą oraz lokat zagranicznych w kraju, obroty kredytowe — otrzymane i udzielone kredyty krótko- i długoterminowe,obroty majątkowe (sprzedaż i kupno za granicą majątku krajowego oraz majątku zagranicznego w kraju). Jeżeli b.p. wykazuje nadwyżkę wpływów nad wydatkami, nazywany jest aktywnym, jeżeli wykazuje nadwyżkę wydatków nad wpływami — pasywnym.

Bilanse finansowe

Bilanse finansowe, zestawienia (wielkości planowanych lub faktycznych) pieniężnych dochodów i wydatków, przedstawiające potrzeby wymagające finansowania i źródła ich pokrycia. W Polsce rozróżnia się trzy szczeble centralnego planowania finansowego (sporządzania b.f.): 1. bilans finansowy państwa Jako dokument podstawowy o charakterze ekonomiczno-analitycznym; 2. rozwinięty bilans finansowy państwa, podzielony na części odpowiadające poszczególnym podmiotom systemu finansowego i wyznaczający ogólne zadania do realizacji w planach operatywnych; 3. operatywne plany finansowe, określające szczegółowo rodzaj operacji finansowych, wśród których podstawowe znaczenie ma budżet państwa i plan kredytowy jako bilans aktywów i pasywów systemu bankowego. Sporządza się też bilanse niższych szczebli, np. b.f. przedsiębiorstw, b.f. różnych instytucji (np. Społecznego Funduszu Budowy Szkól 1 Internatów) lub b.f. określonych dziedzin działalności (np. bilans finansowania inwestycji i kapitalnych remontów, bilans środków obrotowych i źródła ich pokrycia, bilans finansowania postępu techniczno-ekonomicznego). Z reguły różnym funduszom (np. Fundusz Gromadzki, Fundusz Postępu Techniczno-Ekonomicznego, Fundusz Emerytalny) odpowiadają określone b.f.

Baza

Baza, całokształt stosunków produkcji społeczeństwa w ich wzajemnym powiązaniu. Podstawą istnienia społeczeństwa jest produkcja dóbr materialnych. Narzędzia pracy oraz ludzie umiejący posługiwać się tymi narzędziami, produkcyjne doświadczenie, nawyki pracy oraz wiedza ludzka stanowią siły wytwórcze społeczeństwa. Siły te jednak są tylko jedną stroną produkcji, drugą zaś tworzą stosunki produkcji. Produkcja bowiem Jest zawsze produkcją społeczną; ludzie w procesie produkcji powiązani są ze sobą w określony sposób, a praca każdego wytwórcy jest cząstką całości pracy społecznej. Te sprzęgnięcia Jednostek na gruncie określonej techniki i technologii produkcji mają dwojaki charakter: techniczno-produkcyjny (kooperacyjny) i społeczno-produkcyjny (własnościowy). Środki produkcji w społeczeństwie z jednej strony są narzędziem producenta (roboczego kolektywu) w procesie pracy i determinują określone techniczne powiązania, z drugiej zaś są instrumentem panowania klasy, której własność stanowią. Stosunek ludzi do środków produkcji (stosunek własności) pozwala na wyodrębnienie podstawowych ich grup, tj. klas społecznych. Całość stosunków produkcji stanowi ekonomiczną strukturę społeczeństwa, jego realną b. Siły wytwórcze i stosunki produkcji tworzą dwie nierozdzielne strony społecznego procesu produkcji, które znajdują wyraz w sposobie produkcji. Oba te elementy produkcji rozwijają się Jednak odmiennie. Siły wytwórcze są dynamicznym elementem sposobu produkcji. Natomiast stosunki produkcji, stosunki własnościowe (usankcjonowane w ustawach prawnych i chronione przez państwowy aparat przymusu) są elementem statycznym. Zmiana stosunków własności musi mieć z natury rzeczy charakter skoku, przerwania ciągłości, co oznacza likwidację starej b. i zastąpienie Jej nową. „Na określonym szczeblu swego rozwoju materialne siły wytwórcze społeczeństwa popadają w sprzeczność z istniejącymi stosunkami produkcji albo — co jest tylko prawnym tego wyrazem — ze stosunkami własności, w których obrębie się dotąd rozwijały. z form rozwoju sił wytwórczych, stosunki te zamieniają się w ich kajdany. wówczas następuje epoka rewolucji socjalnej. Ze zmianą podłoża ekonomicznego odbywa się mniej lub bardziej szybko przewrót w całej olbrzymiej nadbudowie” (K. Marks). Każda b. społeczeństwa ma swoją historię. Proces zmian b. — to historia zmian różnych typów stosunków produkcji. Nowa b. ekonomiczna, zmieniająca starą, reprezentuje wyższy typ stosunków produkcji, stwarza szersze możliwości do rozwoju sił wytwórczych. Korelatem pojęcia „baza” jest pojęcie „nadbudowy”. Pojęcia „baza” i „nadbudowa” są metaforycznymi określeniami do wyrażenia wzajemnej zależności i wzajemnego oddziaływania między społecznymi warunkami produkcji a społeczną świadomością (idee, poglądy, teorie, systemy wartości i ocen) oraz odpowiednimi instytucjami politycznymi i prawnymi (państwo, partie polityczne). Określona b. uwarunkowuje w sensie genetycznym określoną świadomość społeczną jako odbicie obiektywnej rzeczywistości w umyśle ludzi i jej zmiany.

Bank rolny

Bank rolny, utworzony 1 I 1950 jako bank państwowy typu socjalistycznego, przejął ówczesne funkcje oraz aktywa i pasywa b. Państwowego Banku Rolnego, istniejącego od 1919, jak również poważną część agend b. Banku Gospodarstwa Spółdzielczego i b. komunalnych kas oszczędności. Po zmianach w okresie 1950—56 aktualny model organizacyjny B.R., ukształtowany w 1957 odpowiednio do istniejących warunków społeczno-gospodarczych i zachodzących przemian strukturalnych w rolnictwie, został ustalony w ustawie z 13 IV 1960 o prawie bankowym i w statucie zatwierdzonym uchwałą RM z 3 1 1961. Zadaniem B.R. w najszerszym ujęciu jest oddziaływanie metodami finansowymi i kredytem na racjonalną i efektywną gospodarkę rolną państwową, zespołową i indywidualną chłopską, popieranie intensyfikacji produkcji rolnej i przebudowy struktury społeczno-gospodarczej wsi; w tym celu B. R. realizuje bezpośrednio i koordynuje politykę kredytową państwa na wsi, wykonuje kompleksową obsługę finansową rolnictwa i leśnictwa oraz służy doradztwem centralnej i terenowej administracji gospodarczej i zainteresowanym organizacjom rolniczym. Działalność B.R. obejmuje: 1. gromadzenie środków finansowych, przeznaczonych na realizacje jego zadań; 2. kredytowanie i finansowanie potrzeb obrotowych i inwestycyjnych -* państwowych gospodarstw rolnych (PGR) i leśnych, przedsiębiorstw nasienniczych, państwowych ośrodków maszynowych (POM) i innych podległych Ministerstwu Rolnictwa przedsiębiorstw wykonawstwa inwestycyjnego w zakresie projektowania i budownictwa rolniczego, leśnego, melioracji i elektryfikacji, jednostek budżetowych w pionie Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego (w zakresie inwestycji budowlanych i urządzeń rolnych); 3. kredytowanie i finansowanie potrzeb obrotowych i inwestycyjnych zespołowych form gospodarki chłopskiej: spółdzielni produkcyjnych, spółdzielczych ośrodków rolnych, spółdzielni usługowo-wytwórczych, kółek rolniczych, międzykółkowych baz maszynowych, spółek wodnych i innych zrzeszeń rolniczych; 4. obsługę Funduszu Rozwoju Rolnictwa przez finansowanie inwestycji kółek rolniczych; 5. bezpośrednie kredytowanie inwestycji indywidualnych gospodarstw chłopskich i pozostałej ludności wiejskiej, zwłaszcza budownictwa gospodarczego i mieszkaniowego (ok. 1 min długoterminowych pożyczek); 6. pośrednie kredytowanie potrzeb w zakresie środków obrotowych na produkcję bieżącą oraz drobniejszych inwestycji i remontów indywidualnych gospodarstw chłopskich i rzemiosła w formie udzielania kredytu refinansowego spółdzielniom oszczędnościowo-pożyczkowym, stanowiącego uzupełnienie zgromadzonych przez SOP funduszów własnych i środków pochodzenia miejscowego oraz sprawowania kontroli nad ich działalnością pożyczkową; 7. analizowanie i kontrolowanie działalności gospodarczej i stanu finansowego obsługiwanych jednostek oraz celowości, legalności i efektywności kredytowanych i finansowanych procesów gospodarczych; 8. prowadzenie na rachunek państwa sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych w celu tworzenia nowych lub upełnorolnienia istniejących indywidualnych gospodarstw chłopskich i administrowanie należnościami państwa z tytułu rozłożonej na wieloletnie spłaty reszty ceny kupna; 9. wykonywanie innych zadań zleconych przez ministra finansów; 10. wykonywanie wszelkich pozostałych operacji, rozliczeń i czynności związanych z obsługą bankową kredytowanych i finansowanych jednostek gospodarczych. Bilans B.R. na koniec 1972 zamykał się sumą 125 420 min zł, w tym udzielone kredyty 78 185 min zł. Sieć organizacyjna B.R. obejmuje centralę w Warszawie, 17 oddziałów wojewódzkich, 112 oddziałów powiatowych oraz 181 oddziałów kredytowych i placówek powiatowych.

Bank Polska kasa opieki SA

Bank Polska kasa opieki SA (nazywany w skrócie Bankiem PKO), powołano do życia w 1929 do obsługi bankowej polskiej emigracji zarobkowej. Z czasem działalność jego rozszerzono na obsługę finansową wymiany towarowej Polski z zagranicą. Po II wojnie światowej, w 1945, B.P.K.O. został reaktywowany i otrzymał uprawnienia dewizowe. Przedmiotem jego działalności Jest; 1. prowadzenie eksportu wewnętrznego i wykonywanie związanych z tym operacji bankowych i towarowych; 2. obsługa bankowa operacji walutowo-dewizowych nie związanych z eksportem wewnętrznym. Eksport wewnętrzny polega na sprzedaży towarów, nieruchomości i usług osobom uprawnionym w zamian za zagraniczne środki płatnicze, wpłacane w kraju lub za granicą. Jego celem jest pozyskiwanie dla gospodarki narodowej wpływów dewizowych, pochodzących przede wszystkim z darów Polonii zagranicznej dla rodzin w Polsce, jak również z istniejących w kraju zasobów walutowych ludności. Sprzedaż towarów zagranicznych i krajowych, których ceny są ustalane w dolarach USA, odbywa się za waluty lub za emitowane przez B. P.K.O. bony towarowe, wydawane w kraju osobom otrzymującym przekazy zagraniczne lub wpłacającym waluty. W zakresie operacji bankowych nie związanych z eksportem wewnętrznym B. P.K.O. prowadzi obsługę finansową rozliczeń z zagranicą, dokonuje wypłat przekazów zagranicznych, prowadzi oprocentowane rachunki walutowe krajowców i cudzoziemców itp. Zagraniczne oddziały tego banku (np. w Paryżu) udzielają kredytów i załatwiają różne operacje bankowe w obrocie międzynarodowym.

Bankowy depozyt

Bankowy depozyt (= wkład bankowy), kwota pieniężna oddana do banku na przechowanie na czas oznaczony lub nie oznaczony. W gospodarce kapitalistycznej d.b. na czas oznaczony są to przede wszystkim długoterminowe lokaty dokonywane przez kapitalistów, którzy w ogóle nie prowadzą przedsiębiorstw (rentierów) lub nie wykorzystują całości posiadanych środków pieniężnych we własnym przedsiębiorstwie; ponadto w formie depozytów na czas oznaczony lokowana jest w. bankach część oszczędności ludności. Natomiast d.b. na czas nie oznaczony są to przede wszystkim chwilowo wolne środki obrotowe przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych przechowywane w bankach, przeważnie na rachunkach bieżących (zwanych też w zależności od cech szczególnych tych rachunków rachunkami żyrowymi, czekowymi lub otwartymi); również w formie depozytów na czas nie oznaczony lokowana Jest w bankach część -> oszczędności ludności. Depozyty na czas oznaczony są stabilną częścią wkładów i są przeznaczane na udzielanie kredytów przez bank. Natomiast depozyty na czas nie oznaczony tylko w pewnej części, obliczonej na podstawie rachunku prawdopodobieństwa, mogą być wykorzystywane przez banki na udzielanie kredytów. Stąd też oprocentowanie depozytów na czas oznaczony Jest wyższe niż depozytów znajdujących się na rachunkach bieżących. W niektórych krajach (np. w USA, W. Brytanii) banki w ogóle nie płacą procentów od kwot znajdujących się na rachunkach bieżących. W umieszczeniu wolnych środków na rachunku bieżącym przedsiębiorstwo jest zainteresowane przede wszystkim dlatego, że posiadanie tego rachunku zapewnia mu obsługę bankową przy dokonywaniu rozliczeń z kontrahentami. Banki, które nie płacą procentów od sum znajdujących się na rachunkach bieżących, najczęściej wykonują bez pobierania prowizji zlecenia rozliczeniowe swoich klientów. Z prawnego punktu widzenia wkłady bankowe stanowią tzw. depozyt nieprawidłowy, którego cechą szczególną jest to, że przechowawca może rozporządzać przedmiotami oddanymi do przechowania. Pojęcia „d.b.” używa się nie tylko na oznaczenie wkładów bankowych, lecz również na oznaczenie przedmiotów (pieniędzy krajowych lub obcych, kosztowności), które bank przyjmuje na przechowanie bez prawa rozporządzania tymi przedmiotami. Stosunek między bankiem a deponentem ocenia się wtedy na podstawie umowy przechowania (a nie umowy o depozyt nieprawidłowy). D.b. nie są przedmioty umieszczane w wynajmowanych skrytkach bankowych (safes), gdyż przedmioty te nie są oddawane na przechowanie do banku; bank jest w tym wypadku tylko osobą wynajmującą skrytkę, a stosunek między najemcą skrytki a bankiem normują przepisy o umowie najmu. W krajach socjalistycznych d.b. pochodzą przede wszystkim: 1. z chwilowo wolnych środków przedsiębiorstw uspołecznionych, zwłaszcza środków znajdujących się na rachunkach funduszów inwestycyjnych; 2. ze środków budżetowych, gdyż banki prowadzą kasową obsługę budżetu; 3. z oszczędności ludności (np. w Polsce lokowanych przede wszystkim w PKO). Unormowanie prawne stosunku między deponentami a bankami zawarte jest w przepisach kodeksu cywilnego o umowie rachunku bankowego, o depozycie nieprawidłowym i o umowie pożyczki. Depozyty prawidłowe mają w bankowej praktyce banków polskich małe zastosowanie; przykładem tego depozytu są składane do skarbca nocnego środki pieniężne przedsiębiorstwa do czasu wpisu ich wpływu na rachunek bankowy przedsiębiorstwa.

Bankowe sankcje

Bankowe sankcje, zespół środków przymusowych o charakterze ekonomicznym, stosowanych przez banki przy wykonywaniu przez nie kontroli działalności finansowo-gospodarczej obsługiwanych przez siebie jednostek gospodarczych oraz przestrzegania przez te jednostki dyscypliny finansowej i inwestycyjnej. Podstawowym celem stosowania s.b. jest usunięcie istniejących nieprawidłowości i zapobieganie im na przyszłość. Formą oddziaływania banków są środki ekonomiczne, które powodują trudności finansowe niewłaściwie gospodarującej jednostki i wykluczają możliwość naruszeń przez nią prawa, a równocześnie stwarzają bodźce do usunięcia tych wykroczeń i unikania ich w przyszłości. Formy s.b. zróżnicowane są w zależności od rodzaju wykroczenia. W przypadku nieprawidłowego wyposażenia przedsiębiorstwa w fundusze własne, ponoszenia przez nie strat, zamrażania funduszy w nierealnych aktywach i inwestycjach, systematycznego uchylania się od spłaty kredytu lub innego zagrożenia zwrotności kredytu bank stosuje sankcje kredytowe w postaci: 1. przymusowej spłaty zadłużenia przeterminowanego; 2. ograniczenia kredytowania; 3. uzależnienia dalszego kredytowania przedsiębiorstwa od złożenia przez jego jednostkę nadrzędną gwarancji spłaty całości lub części kredytu; 4. stosowania podwyższonej stopy procentowej; 5. wstrzymania kredytowania. Jeśli jednostka gospodarki uspołecznionej narusza zasady rozliczeń pieniężnych, to bank kontrolujący stosuje sankcje w postaci: l. ograniczeń lub zakazów dotyczących wykorzystywania własnych wpływów gotówkowych na wypłaty gotówkowe; 2. odmowy wypłaty środków na uzupełnienie pozostałości kasowej; 3. wniosku o ukaranie kierownika lub innych pracowników jednostki gospodarki uspołecznionej grzywną w trybie postępowania karno-administracyjnego. Niezłożenie w terminie planu funduszu płac, przekroczenie planowanego (skorygowanego i nie podlegającego korygowaniu) funduszu płac i inne nieprawidłowości w zakresie gospodarki płacami powodują: 1. wstrzymanie przez bank wypłat na fundusz płac; 2. odmowę wypłaty sum przekraczających planowany bezosobowy i osobowy nie podlegający korygowaniu fundusz płac; 3. zawieszenie wypłaty premii pracownikom umysłowym w całości lub części aż do utraty prawa do premii włącznie; 4. zastosowanie sankcji kredytowych; 5. skierowanie wniosku do komisji dyscypliny płac o ukaranie osób odpowiedzialnych. W razie stwierdzenia nieprawidłowej gospodarki środkami przeznaczonymi na finansowanie inwestycji i kapitalnych remontów, zużycia kredytu bankowego na inwestycje niezgodnie z przeznaczeniem, narażania przez inwestora gospodarki narodowej na straty, braków dokumentacji Inwestycyjnej oraz przekroczenia planowanego terminu zakończenia inwestycji bank ma prawo: 1. wstrzymać całkowicie lub częściowo finansowanie inwestycji; 2. zażądać natychmiastowej spłaty kredytu; 3. stosować podwyższone oprocentowanie kredytu, w zakresie obsługi kasowej budżetu państwa naruszenie przez dysponenta kredytów zasad dyscypliny budżetowej pociąga za sobą s.b. w postaci wstrzymania przez Narodowy Bank Polski wypłat na rzecz danego dysponenta.