Akumulacja

Akumulacja, gromadzenie środków z części -> dochodu narodowego nie przeznaczonej na bieżące spożycie w celu zwiększenia zasobu majątku narodowego. Środki zgromadzone w funduszu a. są przeznaczone na inwestycje produkcyjne, inwestycje nieprodukcyjne oraz przyrost środków obrotowych i rezerw w sferze produkcji i cyrkulacji. W skład funduszu a. wchodzi ponadto saldo handlu zagranicznego. Inwestycje produkcyjne, realizowane w sferze produkcji materialnej, powiększają co roku istniejący zasób produkcyjnego majątku trwałego. Jest to zasadniczym warunkiem zwiększania dochodu narodowego w następnych okresach. Inwestycje nieprodukcyjne są to nakłady na zwiększenie nieprodukcyjnego majątku trwałego, jak budownictwo mieszkaniowe, związane z działalnością socjalno-kulturalną, administracyjną, sportową, obronną itp. Mimo że nie biorą one bezpośredniego udziału w produkcji materialnej, są Jednak warunkiem rozszerzenia różnorodnych usług zaspokajających ważne potrzeby indywidualne i zbiorowe. Inwestycje produkcyjne wraz z ekonomicznie uzasadnionym przyrostem środków obrotowych tworzą fundusz reprodukcji rozszerzonej, który stwarza materialną podstawę postępu technicznego i wzrostu wydajności pracy. Ekonomicznie uzasadniony przyrost środków obrotowych zapewnia ciągłość procesu reprodukcji rozszerzonej i przeciwdziała możliwym dysproporcjom oraz ew. zakłóceniom spowodowanym czynnikami przyrody. Przyrost środków obrotowych i rezerw obejmuje różnego rodzaju dobra materialne, takie Jak surowce, półfabrykaty, wyroby gotowe, które nie zostały skonsumowane oraz nie weszły w skład funduszu inwestycyjnego w danym roku. W tym sensie pozycja ta obejmuje tzw. wielkość rezydualną, która nie została z różnych względów wykorzystana w bieżącym okresie. Rezydualny charakter przyrostu środków obrotowych i rezerw oznacza, że w ich skład wchodzi także wszelkiego rodzaju przyrost zapasów i rezerw nie znajdujący ekonomicznego uzasadnienia. Ma to miejsce wówczas, gdy w przedsiębiorstwach wytwarza się pewną część produkcji zawierającą braki lub wyroby o niskiej Jakości, przestarzałych fasonach, nieodpowiednich wymiarach, niewłaściwej strukturze asortymentowej itp. Zwiększa ona ponadplanowe zapasy w produkcji handlu, a tym samym ogólny fundusz a. Gromadzenie zapasów ekonomicznie nie uzasadnionych Jest przejawem marnotrawstwa części pracy społecznej. Saldo handlu zagranicznego może być dodatnie (gdy występuje nadwyżka eksportu nad importem) i ujemne (gdy import przewyższa eksport). Przy dodatnim saldzie handlu zagranicznego następuje wzrost wierzytelności za granicą, co Jest równoznaczne ze wzrostem rezerw walutowych, które powiększają ogólny fundusz a. Przy ujemnym saldzie natomiast część faktycznie dokonanej a. jest finansowana za pomocą zmniejszenia istniejących rezerw walutowych lub wzrostu zadłużenia w stosunku do zagranicy. Dlatego w tym przypadku saldo handlu zagranicznego wchodzi w skład funduszu a. ze znakiem ujemnym. Zarówno w teorii, Jak i w praktyce rozróżnia się a. netto i brutto. A. brutto jest większa od netto o sumę inwestycji restytucyjnych i nakładów na kapitalne remonty, które odtwarzają zużyte elementy produkcyjnego majątku trwałego. Akumulowanie części dochodu narodowego Jest obiektywną koniecznością nie tylko dla gospodarki socjalistycznej, lecz także dla gospodarki kapitalistycznej. Gospodarka, która nie akumuluje określonej części dochodu narodowego, nie zwiększa majątku produkcyjnego i nieprodukcyjnego, nie może zmieniać i modernizować swojej struktury, powszechnie wprowadzać postępu technicznego, zwiększać zatrudnienia, podnosić stopy życiowej społeczeństwa. Taką gospodarkę cechuje stagnacja, której z reguły towarzyszy masowe bezrobocie i nędza szerokich warstw społeczeństwa. Wysoki udział a. w dochodzie narodowym stanowi podstawowy warunek przezwyciężenia zacofania gospodarczego wielu krajów i dorównania w przyszłości najbardziej uprzemysłowionym krajom świata. Stopa akumulacji Jest traktowana jako ważny miernik dynamiki danej gospodarki. Inny jest charakter oraz społeczne i ekonomiczne skutki a. w kapitalizmie a inne w socjalizmie. W kapitalizmie a. polega na przekształceniu części -> wartości dodatkowej w nowy kapitał. Bodźcem zmuszającym kapitalistów do a. Jest ciągła pogoń za zyskiem i walka konkurencyjna (konkurencja). Historycznemu procesowi a. towarzyszy koncentracja i centralizacja kapitału oraz tendencja do coraz większej monopolizacji produkcji. Proces a. ma charakter żywiołowy, a jej tempo zmienia się w zależności od koniunktury gospodarczej. W okresach wielkich kryzysów gospodarczych a. może nawet przybrać wartości ujemne, co oznacza, że nawet nie odtwarza się w całości zużytego kapitału. Poważniejszym wahaniom w a. towarzyszą z reguły duże wahania w zatrudnieniu i ogólny wzrost bezrobocia. W socjalizmie podstawowym źródłem środków składających się na fundusz a. jest akumulacja finansowa przedsiębiorstw. Zarówno ogólna wielkość a., jak i jej podział między różne działy gospodarki narodowej planowany jest centralnie przez państwo; ma to decydujące znaczenie dla usunięcia źródeł kryzysów i bezrobocia oraz przyspieszenia tempa wzrostu produkcji. A. przez wzrost dochodu narodowego stwarza materialne warunki do wzrostu -> stopy życiowej społeczeństwa w przyszłości, w bieżącym jednak okresie ogranicza spożycie. Dlatego też decyzja dotycząca udziału a. w dochodzie narodowym musi być rozsądnym kompromisem między interesami bieżącymi a interesami przyszłymi społeczeństwa socjalistycznego.

Aktywność społeczna pracowników

Aktywność społeczna pracowników, zespół działań członków załogi na rzecz zbiorowości, wykraczających poza regulaminowe obowiązki pracownika i w zasadzie nieodpłatnych. Bliskoznaczne temu terminowi jest pojęcie „praca społeczna”. Oba te pojęcia są tu używane w praktycznym ich znaczeniu. Ze względu na doniosłość zjawisk wchodzących w zakres tej sfery działań ludzkich zasługują na naukową analizę. W ideologii socjalistycznej a.s.p. stanowi istotny czynnik humanizacji środowiska przemysłowego. Aktywność społeczna najczęściej jest realizowana przez osoby zrzeszone w różnego rodzaju stowarzyszeniach, a zatem ma charakter instytucjonalny. Wyróżniamy stowarzyszenia o charakterze instrumentalnym i ekspresyjnym. Pierwsze mają za zadanie wspólne osiąganie określonych celów, np. w zakresie wpływu na podział dochodu czy władzy. Zadaniem drugich jest natomiast zaspokajanie podobnych zainteresowań członków, np. muzycznych lub turystycznych. Stowarzyszenia działające na terenie przedsiębiorstwa koncentrują się zwłaszcza na realizacji następujących celów: 1. udziale we władzy, w zarządzaniu i kontroli funkcjonowania przedsiębiorstwa; 2. doskonaleniu warunków pracy i ochronie interesów pracowniczych; 3. zaspokajaniu zainteresowań typu ekspresyjnego. Funkcje aktywności społecznej mogą być odniesione do przedsiębiorstwa, załogi, członków organizacji lub jej aktywistów. Ogólnie polegają na mobilizowaniu do zarządzania, wychowaniu, pobudzaniu do działania, reprezentowaniu dążeń grupowych. Funkcjami wobec przedsiębiorstwa są przede wszystkim: informacja i mobilizacja do działania oraz udział w zarządzaniu. Funkcjami wobec załogi — artykulacja, czyli formułowanie dążeń, zapewnienie łączności między kierownictwem a wykonawcami, wychowywanie, tzn. przekazywanie norm i wzorów zachowań, udział w zarządzaniu. Natomiast funkcjami wobec aktywistów i członków: stabilizacja lub poprawa ich pozycji społecznej, kompensacja pozycji i roli w strukturze formalno-służbowej, uznanie i prestiż społeczny, poczucie użyteczności, satysfakcja z przewodzenia itp. Uczestnictwo w działalności stowarzyszeń wyłania organizatorów, działaczy wybieranych przez członków oraz funkcjonariuszy niemal zawodowo pełniących zadania organizacyjne. Podstawową jednak zasadą jest niezawodowy i nieodpłatny charakter działalności. Aktywność społeczna jest czynnością dobrowolną, pełnioną poza obowiązkami zawodowymi, mimo że można zauważyć tendencję do łączenia pewnych rodzajów działalności w stowarzyszeniach z obowiązkową pracą zawodową na określonych stanowiskach służbowych. Aktywność społeczna przejawia się w różnym stopniu zaangażowania uczestników stowarzyszeń w zależności od zakresu działania i szczebla organizacyjnego — od sympatyków popierających daną działalność, uczestników niektórych akcji, członków stowarzyszeń, organizatorów i funkcjonariuszy do członków zespołu kierowniczego.

Aktywa

Aktywa, ogół środków gospodarczych (składników majątkowych), którymi jednostka gospodarująca rozporządza w danym momencie, np. środki trwałe, środki materiałowe, środki pieniężne, należności. Określenie a. znajduje głównie zastosowanie do oznaczenia treści jednej z dwóch stron bilansu (-+ bilans w rachunkowości). Ogólna suma a. jest w bilansie równa ogólnej sumie pasywów. Równowaga ta stanowi fundamentalną zasadę księgowości podwójnej (rachunkowość). Synonimem pojęcia „a. bilansowe” jest nie używany w praktyce termin „stan czynny” (bilansu).

Akord

Akord, w zależności od warunków produkcji stosuje się dwie formy płac: akordową i czasową. A. jest formą płacy stosowaną głównie dla pracowników fizycznych, odzwierciedlającą bezpośredni związek wysokości płac pracownika nie tylko z poziomem kwalifikacji, lecz także z liczbą wytworzonych produktów lub normowanym czasem pracy potrzebnym do wykonania wyrobu lub czynności. A. ma pobudzać pracownika do wzrostu wydajności pracy, usprawnienia metod pracy, rozwijania współzawodnictwa pracy oraz maksymalnego wykorzystania czasu pracy. A. formy płacy zapewniają relatywny wzrost płac do liczby wytworzonych produktów lub do stopnia zaoszczędzonego czasu pracy w stosunku do normy pracy. Zapewniając pracownikom bezpośrednią korzyść z osiągniętego wzrostu wydajności pracy stanowi silny bodziec do jej podnoszenia. Istnieje wiele odmian akordowego systemu płac różniących się sposobem ustalania zależności między pracą a płacą: indywidualny, którego podstawą oceny jest wynik pracy każdego pracownika; grupowy, w którym za podstawę oceny brane są rezultaty pracy mniejszego lub większego zespołu robotników; prosty, gdy płaca wzrasta proporcjonalnie do stopnia przekroczenia normy, progresywny, w którym płaca za jednostkę wykonaną ponad normę jest wyższa niż za jednostkę pracy wykonaną w granicach normy; degresywny, w którym płaca za jednostkę wykonaną ponad normę jest niższa niż w granicach normy. W Polsce powszechnie stosowany jest system prostego oparty na technicznie uzasadnionych normach pracy. Wg systemów akordowych wynagradzanych jest w Polsce ok. 45% robotników przemysłu państwowego. Ujemną stroną jest niedostateczne uwzględnianie jakości produkcji, oszczędności materiałów, racjonalnego wykorzystywania maszyn i urządzeń, ponadto duża Jest też pracochłonność opracowania racjonalnych norm pracy oraz ustalania zadań i wyników pracy. Warunkami efektywnego stosowania akordowego systemu płac są: l. dokładne i jednoznaczne określenie zadań robotnika; 2. możliwość dokładnego obliczenia wyników pracy robotnika; 3. jednolicie napięte normy pracy dla wszystkich grup pracowników akordowych; 4. dostosowywanie norm pracy do zmieniających się warunków techniczno-organizacyjnych procesu produkcji; 5. możliwość zwiększenia przez robotników efektów pracy bez Jednoczesnego pogorszenia jakości, zwiększenia zużycia materiałów itp.; 6. swobodne regulowanie tempa pracy przez robotnika; 7. wykonywanie przez robotnika powtarzających się czynności; 8. rytmiczny przebieg pracy nie zakłócany z przyczyn niezależnych od robotnika. Zob. też: czasowe formy płac.

Akcyza

Akcyza , forma podatku pośredniego (podatki bezpośrednie i pośrednie), obciążającego artykuły konsumpcyjne, zwłaszcza pierwszej potrzeby (np. sól, cukier, zboże, piwo). Pobierana jest od wartości towaru wg stawki proporcjonalnej; opłacana przez sprzedawcę (wytwórcę lub handlującego) w chwili wprowadzenia opodatkowanego towaru do obrotu. A. podlega wkalkulowaniu do ceny i w ten sposób zostaje przerzucona na konsumentów, zwłaszcza na masy pracujące; jest poważnym źródłem dochodów państw kapitalistycznych.

A conto

A conto(= na poczet rachunku): 1. częściowa spłata zobowiązania za już spełnione świadczenie (np. częściowa zapłata faktury za dostarczony towar lub wykonaną pracę); -> wierzyciel nie może odmówić przyjęcia częściowej zapłaty a c., choćby cała wierzytelność była już wymagalna; przy istnieniu kilku wymagalnych zobowiązań względem tego samego wierzyciela -> dłużnik powinien wskazać, który dług chce zaspokoić częściową wpłatą a c.; wierzyciel ma prawo zaliczyć częściową wpłatę przede wszystkim na związane z długiem należności uboczne (odsetki, koszty) i — w braku oświadczenia dłużnika — na poczet długu najdawniej wymagalnego; 2. zaliczkowa wpłata na poczet należności za świadczenie, które ma być spełnione, stosowana zwłaszcza w umowach o usługi rzemieślników dla ludności. W rozliczeniach między jednostkami gospodarki uspołecznionej w Polsce udzielanie zaliczek 3 czet dostaw, robót i usług je niedopuszczalne z wyjątkiem przypadków ustalonych przez Radę Ministrów lub uprawnionych ministrów (np. prenumerata czasopism).

Absencja w pracy

Absencja w pracy (= nieobecność w pracy), dzieli się na absencję usprawiedliwioną (choroba, urlopy wypoczynkowe, okolicznościowe itp.) i nie usprawiedliwioną. Z ekonomicznego punktu widzenia podstawowym problemem absencji nie usprawiedliwionej i chorobowej jest ujemny ich wpływ na wyniki działalności przedsiębiorstwa. Skutki absencji chorobowej są stosunkowo łatwo uchwytne — wysokość zasiłków chorobowych, kosztów leczenia i utrzymania aparatu ubezpieczeń społecznych. Inne rodzaje skutków absencji są tylko pozornie uchwytne; należy do nich zaliczyć straty wyrażające się w nie wytworzonej produkcji i wzroście Jej kosztów spowodowanych przez absencję. Pomnożenie liczby straconych przez absencję godzin pracy przez przeciętną wydajność na jedną roboczogodzinę jest tylko przybliżonym ujęciem zagadnienia. Ustalenie faktycznych strat wymaga uwzględnienia kwalifikacji ludzi opuszczających pracę, funkcji, jakie pełnią, dezorganizacji wywołanej ich nieobecnością itp. Absencja chorobowa jest odzwierciedleniem ogólnego stanu zdrowotności społeczeństwa. W konkretnym przedsiębiorstwie jest ona uzależniona od struktury zatrudnienia (płeć, wiek, stan rodzinny) i warunków pracy. Na kształtowanie się absencji nie usprawiedliwionej wpływają ogólne warunki społeczno-ekonomiczne, polityczne i prawne kraju, decydujące o poziomie dyscypliny społecznej i randze pracy. W przedsiębiorstwie istotny wpływ na absencję nie usprawiedliwioną wywiera struktura formalna, a szczególnie zaś nieformalna, kształtująca zachowanie się pracowników. Przeciwdziałanie jej środkami administracyjnymi i ekonomicznymi nie sięga do źródeł absencji i w długim okresie nie stanowi rozwiązania problemu.