Umowa zakładowa

Umowa zakładowa, porozumienie między radą zakładową a kierownictwem zakładu pracy, mające na celu zapewnienie jak najlepszych warunków do wykonywania planów produkcji oraz zaspokajania potrzeb materialnych i kulturalnych załogi. Postanowienia u.z. tworzone są na podstawie planu techniczno-przemysłowo-finansowego zakładu pracy oraz wytycznych resortowego ministra i zarządu głównego właściwego związku zawodowego. U.z. obejmuje zobowiązania wzajemne kierownictwa i załogi, dotyczące wykonania i przekroczenia planu produkcji, poprawy warunków ochrony pracy, warunków socjalnych i zdrowotnych, warunków bytowych, rozwoju akcji kulturalno-oświatowej. Przepisy o u.z. nie odegrały w dotychczasowej praktyce większej roli.

Układ zbiorowy pracy

UKŁAD ZBIOROWY PRACY, porozumienie między przedstawicielstwem pracowniczym a odpowiednimi organizacjami pracodawców, określające warunki, jakim powinny odpowiadać indywidualne umowy o pracę; w ustroju kapitalistycznym — forma obrony interesów robotników wywalczona przez zorganizowany ruch zawodowy, wzmacniająca pozycję robotników w stosunkach z kapitalistycznymi pracodawcami; w ustroju socjalistycznym — jedna z form konkretyzacji dyrektyw planu gospodarczego i wytycznych kompetentnych organów administracji gospodarczej w zakresie płac oraz warunków pracy; aktualnie w Polsce — porozumienie normatywne między właściwym związkiem zawodowym a odpowiednim organem administracji gospodarczej, normujące warunki pracy oraz warunki bytu pracowników, określające zasady podziału funduszów przeznaczonych na płace i inne świadczenia dla pracowników danej branży, zmierzające do polepszenia działalności gospodarczej i zakładów pracy. U.z.p. ustala przede wszystkim: 1. ogólne warunki, jakimi powinny odpowiadać indywidualne umowy o pracę (umowy o naukę zawodu, o przyuczenie do określonej pracy, o odbycie wstępnego stażu pracy), zawierane w objętych układem zakładach pracy; 2. stawki płac, taryfikatory kwalifikacyjne i podstawowe zasady wynagrodzenia pracowników; 3. inne świadczenia przysługujące pracownikom; 4. postanowienia dotyczące współdziałania załóg z kierownictwem zakładów pracy, mające na celu wykonanie zadań gospodarczych zakładów pracy i podniesienie efektów ekonomicznych przez usprawnienie organizacji i metod pracy oraz wykorzystanie innych środ ków zapewniających zwiększenie wydajności pracy, rozwój i usprawnienie działalności przyzakładowych urządzeń socjalnych i kulturalnych. Postanowienia u.z.p. nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa oraz powinny uwzględniać wytyczne polityki gospodarczej państwa. Zasadami funkcjonowania u.z.p. są: 1. niezmienialność — postanowienia nie mogą być zmienione przez umowy indywidualne; 2. automatyzm prawny — postanowienia wchodzą w miejsce postanowień umów indywidualnych sprzecznych z u.z.p.; 3. uprzywilejowanie — korzystniejsze dla pracownika postanowienia umów indywidualnych są dozwolone. U.z.p. składa się z części normatywnej, określającej warunki płac i pracy, oraz z części obligatoryjnej, regulującej wzajemne prawa i obowiązki uczestników u.z.p. Uczestnikiem u.z.p. jest ten, kto go zawarł lub do niego przystąpił. U.z.p. wiąże uczestników oraz członków związków (zrzeszeń, stowarzyszeń) będących jego uczestnikami. Ponadto u.z.p. wiąże pracodawcę również w stosunku do pracowników nie zrzeszonych.

Ubezpieczeniowa składka

Ubezpieczeniowa składka, świadczenie pieniężne pobierane przez zakład ubezpieczeń od ubezpieczających w zamian za zapewnienie ochrony ubezpieczeniowej. Rozróżnia się: 1. składkę netto przeznaczoną na wypłatę odszkodowań i świadczeń ubezpieczeniowych, obliczoną na podstawie rachunku prawdopodobieństwa w stosunku do wielkości ryzyka reprezentowanego przez przedmiot ubezpieczenia; 2. składkę brutto (składkę taryfową) stanowiącą składkę netto powiększoną o dodatki przeznaczone na finansowanie działalności prewencyjnej i pokrycie kosztów obsługi ubezpieczeń. Wysokość s.u. określają taryfy w stawkach wyrażonych w procentach lub promilach sumy ubezpieczenia. Opracowane przez PZU taryfy składek ubezpieczeń dobrowolnych uchwala Rada Ubezpieczeniowa, a zatwierdza minister finansów; taryfy składek ubezpieczeń obowiązkowych (po zaopiniowaniu przez Radę) ustala minister finansów.

Typizacja

Typizacja, czynność zmierzająca do ograniczenia liczby odmian przedmiotów, urządzeń i obiektów przez wybór tych, które w pewnym okresie byłyby najbardziej efektywne, tzn. spełniałyby swoje zadania najsprawniej przy relatywnie najniższych kosztach zarówno wytwarzania, jak i eksploatacyjnych. Typowe mogą być elementy i zespoły wchodzące w skład różnych wyrobów finalnych, np. M silniki do maszyn. Typowe są składające się ze znormalizowanych części i elementów przedmioty, urządzenia i obiekty, stanowiące skończoną całość zdolną do samodzielnego spełniania usług, np. domek jednorodzinny, urządzenie produkcyjne, lodówka. T. może być przeprowadzona różnymi metodami, z których najczęściej stosowane polegają na: 1. wyborze jednego (lub kilku) określonego przedmiotu, urządzenia lub obiektu spośród wielu istniejących i uznaniu go na podstawie przeprowadzonych badań lub dokonanych obserwacji — za typowy dla danej odmiany czy grupy;2. wyborze najlepszych cech z wielu przedmiotów, urządzeń lub obiektów i skonstruowaniu z nich nowego, lepszego w stosunku do pozostałych typu. T. powinna realizować stały postęp ekonomiczny przez wyeliminowanie z użytku mało wydajnych przedmiotów i urządzeń oraz redukcję występujących odmian do ich optymalnej liczby. Wpływ t. na życie gospodarcze zależy od jej zasięgu, a skutki zalet i wad stypizowanych przedmiotów, urządzeń czy obiektów są mniej lub bardziej widoczne w zależności od tego zasięgu. T. upowszechnia aktualny postęp techniczny i ekonomiczny, ale działa również hamująco na dalszy postęp w stypizowanych obiektach (urządzeniach, przedmiotach). Dlatego należy co jakiś czas rewidować istniejące ustalenia typizacyjne.

Trudność pracy

Trudność pracy, ogół wysiłku umysłowego i fizycznego ponoszonego przy wykonywaniu danej pracy. Wysiłek ten w sposób obiektywny uzależniony jest od złożoności działania (np. konieczność ciągłego, samodzielnego podejmowania decyzji), ryzyka narażania współpracowników na utratę zdrowia lub życia, potencjalnych strat majątku w przypadku nieprawidłowego wykonania powierzonych czynności, uciążliwości wykonywania danych czynności (np. natężenia mięśni) oraz warunków środowiska rzeczowego (np. praca na mrozie, hałas). Mierzenie t.p. polega na kwantyfikacji wpływu poszczególnych czynników na t.p.

Trend

Trend (tendencja rozwojowa), ogólny kierunek rozwoju szeregu chronologicznego. Np. dochód narodowy Polski stale wzrasta, współczynnik zgonów natomiast spada. Dochód narodowy wykazuje zatem t. rosnący, współczynnik zgonów — t. malejący. Możliwy jest również t. utrzymujący się na niezmiennym poziomie. Istnieją różne metody wyznaczania t. Ogólnie rozróżnia się metody mechaniczne i analityczne. Z metod mechanicznych najczęściej stosuje się metodę średnich ruchomych, polegającą na tym, że za wartość t. odpowiadającą danej chwili przyjmuje się średnią z wyrazów szeregu chronologicznego za pewien okres, taki że chwila ta przypada na środek okresu; dla następnej chwili oblicza się wartość t. jako średnią za okres przesunięty o jeden wyraz w przód itd. Metody analityczne polegają na tym, że przyjmuje się z góry kształt t. (np. prostoliniowy, paraboliczny, wykładniczy) i wyznacza się linię mającą taki właśnie kształt, która by jednocześnie była możliwie najbardziej zbliżona do danego szeregu chronologicznego. Linię tę dopasowuje się najczęściej za pomocą metody najmniejszych kwadratów. Badanie tendencji rozwojowej ma duże znaczenie w gospodarce socjalistycznej. Obserwacja rozwoju, konfrontacja z planem i porównywanie dynamiki na różnych odcinkach pozwala w porę zapobiegać dysproporcjom i prawidłowo planować.

Tranzyt

Tranzyt: 1. przewóz osób lub ładunków przez określony obszar; 2. przewóz osób lub ładunków z jednego państwa do drugiego przez terytorium trzeciego państwa (t. międzynarodowy); stanowi korzystną formę eksportu usług. Możliwości i rozmiary t. wynikają z położenia geograficznego krajów kontrahentów i kraju tranzytowego, nasilenia i kierunków przepływu ładunków, kosztów t., sprawności obsługi transportowej i innych czynników. Rozróżnia sio t. lądowy (np. NRD—ZSRR przez Polskę), lądowo-morski (np. Czechosłowacja— Szwecja przez Polskę) i morski (np. Finlandia—Indie przez port gdyński z przeładunkiem w tym porcie lub także składowaniem). Zasady t. międzynarodowego uregulowane są postanowieniami Konwencji Barcelońskiej z 1921. Obrotem tranzytowym nazywa się też niekiedy pewne formy bezpośredniego zbytu wyrobów konsumentowi przez zakład produkcyjny.

Transport

Transport, dział produkcji materialnej, którego zadaniem jest przemieszczanie osób, rzeczy i energii. T. wytwarza usługi, których zużycie zbiega się w czasie z ich produkcją; wytwarzanie usług transportowych na zapas jest więc niemożliwe. Narzędziem produkcji transportowej jest środek transportu, składający się z pojazdu i trakcji. Różne są kryteria podziału t. Pod względem rodzaju przewożonego przedmiotu t. dzieli się na osobowy i towarowy; zależnie od zasięgu działalności — na międzynarodowy i krajowy; krajowy dzieli się na międzyosiedlowy i wewnątrzosiedlowy (komunalny, miejski), na międzyregionalny i wewnątrz-regionalny; międzyosiedlowy dzieli się na t. dalekiego, średniego i bliskiego zasięgu (lokalny). Zależnie od stopnia dostępności dla użytkownika t. dzieli się na publiczny, branżowy i własny; w zależności od formy własności — na t. państwowy, spółdzielczy i prywatny; zależnie od sfery, w której odbywa się ruch — na lądowy, wodny, powietrzny. T. dzieli się na gałęzie: t. kolejowy, samochodowy, wodny, śródlądowy, morski, lotniczy i przesyłowy (rurociągowy, przewodowy i taśmociągowy). T. technologiczny (wewnątrzzakładowy) oznacza przewozy w obrębie przedsiębiorstwa i w obrębie jego procesu produkcyjnego. Dzięki racjonalizacji przewozów oraz właściwej lokalizacji zakładów wytwórczych obniża się koszty t., a w ślad za tym ogólne koszty produkcji towarów.

Transakcje terminowe

Transakcje terminowe, charakterystyczne dla gospodarki kapitalistycznej umowy kupna-sprzedaży, przy których cena (kurs) ustalana jest w momencie zawarcia umowy, a dostawa i zapłata następują w terminie późniejszym, określonym w umowie; przedmiotem t.t. są standardowe towary, głównie produkty rolne i surowce (np. pszenica, bawełna, wełna, cukier, kawa oraz metale, jak miedź, cyna, cynk), papiery wartościowe (głównie akcje wielkich przedsiębiorstw) oraz waluty zagraniczne; bywają najczęściej zawierane na termin 1- lub 3-miesięczny, a w przypadku towarów — również na dłuższe terminy. Główne giełdy towarowe, na których dokonywane są t.t., znajdują się w Londynie (kauczuk i metale), w Nowym Jorku (bawełna, metale, kawa, kauczuk), w Chicago (pszenica, kukurydza i inne artykuły rolne), w Liverpoolu i Nowym Orleanie (bawełna). Głównymi rynkami, na których dokonywane są duże t.t. dewizami, są Londyn, Nowy Jork, Zurych i Paryż. Gospodarcze znaczenie t.t. towarami polega na tym, że pozwalają one przedsiębiorstwu (hurtownikowi lub fabrykantowi) wyeliminować w pewnej mierze ze swojej kalkulacji ryzyko wynikające ze zmiany ceny danego surowca. T.t. dewizami spełniają dwojaką rolę: mogą stanowić uzupełnienie towarowej t.t., gdy cena towaru wyrażona jest w obcej walucie, oraz mogą być przedmiotem specjalnych transakcji finansowych, zwłaszcza zaś służą do eliminowania ryzyka kursowego przy udzielaniu i zaciąganiu krótkoterminowych kredytów w walucie zagranicznej.

Transakcja wiązana

Transakcja wiązana (sprzedaż wiązana), umowa kupna-sprzedaży zawierana wraz z zobowiązaniem, że kontrahent dodatkowo kupi lub sprzeda inny towar, oprócz towaru, którego zasadniczo transakcja dotyczy. Zobowiązanie może dotyczyć kupującego lub sprzedającego albo obu naraz. T.w. występują w obrocie wewnętrznym, zagranicznym i w skupie. Stąd ich charakter, tj. obciążenia i korzyści wynikające z dodatkowego zobowiązania są różne i występują w różnym aspekcie po stronie kupującego lub sprzedającego. W obrocie wewnętrznym treść transakcji wiązanej wyrażać może warunek: aby kupić ilość a towaru b, kupujący zmuszony jest do nabycia c ilości nie żądanego towaru d. Tego rodzaju przymus jest bardzo skuteczny przy występującym na rynku deficycie towaru b; realizacja warunku umożliwia sprzedającemu pozbycie się trudno zbywalnego towaru d. Transakcje takie były w Polsce szeroko stosowane w okresie rozdzielnictwa towarowego. Obecnie są zakazane. W obrocie zagranicznym t.w. występują często w dwóch formach. Jedną z nich stosowaną w Polsce w okresie rozdzielnictwa towarowego omówiono wyżej. Druga tzw. transakcje kompensacyjne — polega na opatrywaniu niektórych transakcji klauzulą, uzależniającą kupno żądanego towaru od równoczesnego nabycia przez drugiego kontrahenta pewnej ilości innego towaru, np.: Polska kupi we Włoszech towar a, jeżeli Włochy kupią od Polski towar b, określonej, ekwiwalentnej wartości. Klauzula może też wyrażać wiązany obowiązek sprzedaży. Transakcje kompensacyjne mogą występować jako samodzielne, nie wiązane z innymi, gdy np, chodzi tylko o kompensacje ekwiwalentu pieniężnego z tolerancją dla asortymentu towarów. W skupie przy zakontraktowaniu dostaw wiąże się je z dostarczeniem sprzedającemu innych towarów, np. przedsiębiorstwa skupujące zobowiązują się dostarczyć rolnikom za dostawy artykułów rolnych nasion, pasz, nawozów sztucznych, węgla i ponadto wypłacić premię w gotówce za zakontraktowanie sprzedaży ponad określone minimum oraz za jakość i terminowość dostawy. W skupie t.w. stanowią swoistą formę zachęty materialnej dla rolników.